[albanur]

3 Pyetje 3 Pergjigje

1. Dy gjigantet e letrave shqipe kanë nisur një debat kohët e fundit pas botimit "Identiteti evropian i shqiptarëve". Ne gazeten “shqip” Rexhep Qosja ka kundërshtuar Ismail Kadarenë, duke thënë që s'është dakord me identifikimin e identitetit të shqiptarëve nga Kadareja, si të krishterë. Çfarë mendimi keni ju për këtë polemikë?

2. Si e gjykoni ju pozicionimin e Kadaresë, se identiteti i Shqipërisë është lidhur me krishtërimin, pra me Perëndimin dhe si e gjykoni ju qëndrimin e Qosjes, që thotë se Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike?

3. A mendoni se kjo polemikë e dëmton imazhin e shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare?
.............................
Fatos Tarifa, PHD
Ish-ambasador i Shqiperise ne SHBA

1. Kërkesën e gazetës suaj për të shprehur një opinion mbi polemikën e kohëve të fundit, midis Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qoses, e prita me shumë rezervë për shkak të përmasave që kanë këta dy personalitete të kulturës shqiptare. Hezitova për një çast t'i përgjigjem asaj në mënyrë afirmative, por duke i lexuar si esse-në e Kadaresë "Identiteti kombëtar i shqiptarëve", ashtu edhe reagimin e Qoses për të, vlerësova se mund të shpreh disa mendime duke mos marrë përsipër të thellohem në analizën e subjektit në fjalë, gjë që do të kërkonte më shumë se 24 orë kohë dhe, domosdo, një hulumtim serioz.

Që akademiku i shquar Rexhep Qosja do t'i përgjigjej kësaj esse-je publicistike të shkrimtarit të shquar Ismail Kadare, kjo mund të pritej, por që përgjigjja e tij do ishte ajo që lexova, kjo, për mua vetë, ishte e disi e papritur, madje befasuese. Ishte e tillë, sepse Rexhep Qosen e vlerësoj si studiues dhe e kam pëlqyer si publicist, por këtë herë përgjigjja e tij ndaj shkrimtarit Ismail Kadare vuante në shumë pikëpamje.

Në esse-në e tij "Identiteti evropian i shqiptarëve", Kadare merret me trajtimin e një çështjeje shumë të rëndësishme për popullin tonë dhe për kohën tonë. Qosja, në përgjigjen e tij, merret më shumë me Kadarenë dhe më pak me çështjen. Edhe kur Qosja merret me trajtimin e çështjes, këtë e bën duke polemizuar më së shumti me argumente të imagjinuar të Kadaresë dhe jo me argumentet realë që Kadareja shtjellon në esse-në e tij.

Qosja e kritikon Kadarenë pse ky i referohet gjeografisë dhe historisë si argumente kokëfortë në favor të identitetit evropian të shqiptarëve, por është Qosja ai, i cili, pa qenë nevoja, u jep lexuesve një leksion mbi zbulimet e mëdha gjeografike të Kolombit, të Magelanit dhe të Vespuçit.

Kadare i referohet Qoses vetëm në funksion të idesë që trajton; Qosja, edhe kur ai trajton idenë, këtë e bën në funksion të demonizimit të Kadaresë. Në raste të tjera, Kadare u referohet pikëpamjeve të Qoses dhe jo stilit të tij të të shkruarit; Qosja vetë, në mëse një rast, e kritikon shkrimtarin e madh edhe për përdorimin e shenjave të pikësimit, rregullat e gramatikës dhe gabime gjuhësore-stilistike(!). Të paktën në këtë çështje, Qosja duhej të ishte treguar më modest.

Kadare i referohet historisë në funksion të së ardhmes, duke theksuar karakterin emancipues të saj. Qosja vetë merret me historinë e krijimtarisë dhe biografinë letrare e politike të Kadaresë, gjë që nuk i shkon një akademiku si ai. Kadare nuk ka nevojë t'i bëjë të njohura lexuesit kontributet e tij të shquara letrare; Qosja, gjithashtu, nuk kishte nevojë t'i prezantohej lexuesit shqiptar me CV-në e tij. Vlerat e padiskutueshme të tij të gjithë i njohim.

2. Pozicioni i Ismail Kadaresë më duket i saktë dhe i qartë. Ai nuk është kaq semplist siç shtrohet në pyetjen tuaj apo siç pretendon Rexhep Qosja, i cili padrejtësisht e akuzon Kadarenë se gjoja i zhvesh nga identiteti i tyre evropian pothuajse të gjithë shqiptarët myslimanë. Akuza e Rexhep Qoses është kjo: në përcaktimin e identitetit kombëtar (në fakt, Kadare merret me indentitetin evropian, pra kontinental dhe jo me identitetin rajonal apo kombëtar të shqiptarëve), Ismail Kadare ka frymëzim anti-mysliman apo problematizon fenë myslimane.

Kjo është një akuzë shumë e rëndë e akademikut Qosja ndaj shkrimtarit të shquar Ismail Kadare. Atë nuk e justifikon asgjë në esse-në e Kadaresë. Kadareja nuk thotë askund se problemi i shqiptarëve është feja myslimane e një pjese të popullsisë. Asnjë fe nuk përbën problem në vetvete nëse nuk bëhet fjalë për fondamentalizëm religjioz, i çdo lloji qoftë ai, fondamentalizëm i krishterë, islamik, budist, scientologjist, mormon, evangjelist apo tjetër. Ajo që është e veçantë në fenë myslimane siç e adoptuan dhe e praktikojnë atë shqiptarët, është se kjo fe (ndër të tjera fetë e mëdha që ekzistojnë në Shqipëri), është feja më e re në kohë, ekzistenca e së cilës daton jo më larg se 600, 500, apo 400 vjet më parë, pra më shumë se një milenium pas themelimit të saj. Edhe pse si katolicizmi, ashtu edhe ortodoksia, janë fe të imponuara mbi një popull pagan në origjinën e tij, siç kanë qenë shqiptarët, imponimi i fesë myslimane për shkak të pushtimit të gjatë otoman, është një fakt më i freskët në memorjen kolektive të shqiptarëve se sa konvertimi i pjesës më të madhe të shqiptarëve në fenë ortodokse pas krijimit të Bizantit, apo në fenë kristiane këtu e dy mijë vjet më parë. Ndoshta, ky fakt, bën që feja myslimane të jetë disi "problematike" (pa e problematizuar atë), nga që duke qenë e importuar dhe e imponuar mbi një popull, i cili historikisht është njohur për pragmatizmin e tij fetar, ajo nuk ka ato rrënjë të thella në popull që ka, fjala vjen, katolicizmi. Këtë ka shpjeguar, ndër të tjera Ismail Kadare në esse-në e tij mbi identitetin evropian të shqiptarëve.

Asnjë fe dhe asnjë botëkuptim apo organizatë fetare apo politike nuk janë "të këqija në vetvete" përsa kohë që ato nuk synojnë tru-shpëlarjen e njerëzve, indoktrinimin dhe konvertimin e tyre, siç bënë në kohën e tyre bolshevizmi, nazizmi dhe sot fondamentalizmi ekstrem islamik apo i çdo ngjyrimi fetar që mund të jetë.

Nga pikëpamja thjesht akademike, përgjigjes së Rexhep Qoses mund t'i vihen në dukje disa pasaktësi.

Unë mendoj se identifikimi i fesë myslimane të popullit tonë me qytetërimin mysliman në përgjithësi nuk është i drejtë, pasi (a) feja, edhe kur ajo përcakton fizionominë e një qytetërimi të dhënë, është vetëm një element i tij dhe, (b) myslimanizmi shqiptar historikisht ka qenë dhe është shumë i moderuar në krahasim me atë që gjejmë në vendet islamike të Lindjes së Mesme, të Afrikës së Veriut apo të Azisë Qendrore. Një autor anglez e ka cilësuar fenë myslimane në Shqipëri si "Scotch Islam" (Islam wiski), pikërisht për ta dalluar natyrën e moderuar dhe liberale të tij nga islamizmi radikal arab.

Po kështu, Qosja në mënyrë të pasaktë konfondon identitetin kombëtar të popujve evropianë me sovranitetin shtetëror të vendeve evropiane. Duke u bërë anëtarë të Bashkimit Evropian, ajo nga çfarë vendet e veçanta anëtare të BE-së vullnetarisht pranojnë të heqin dorë është një pjesë e sovranitetit të tyre shtetëror, jo identiteti kombëtar, i cili për subjekt ka demos-in, jo polis-in. Italianët mbeten italianë edhe pse shumë prerogativa shtetërore dhe elementë të sovranitetit të shtetit italian i janë transferuar Këshillit të Bashkimit Evropian, Komisionit Evropian, Gjykatës Evropiane, Bankës Qendrore Evropiane dhe Parlamentit Evropian. Po kështu gjermanët, hollandezët, etj.

Nuk më duket i drejtë, gjithashtu, krahasimi që bën Qosja midis Shqipërisë dhe Greqisë, të cilave, për shkak të vendndodhjes së tyre gjeografike, ai u atribuon rolin e një ure midis Lindjes dhe Perëndimit, midis qytetërimit të krishterë dhe atij mysliman. Krahasimi është i pasaktë, veç të tjerash, edhe për këto tri arsye: së pari, në pikëpamje të tolerancës fetare, Greqia dhe Shqipëria qëndrojnë në dy skajet ekstreme të kontiniumit: Shqipëria një vend shumë tolerant, ndërsa Greqia një vend aspak tolerant, i cili me Kushtetutë nuk e njeh ekzistencën e komuniteteve fetare në atë vend (çdo ortodoks është grek; çdo mysliman është turk). Së dyti, një vend intolerant dhe obsesiv në pikëpamje të fesë, si Greqia, nuk mund të shërbejë si urë midis qytetërimit të krishterë dhe atij mysliman. Një citim që sjell ai nga Nikos Kazanzaqis nuk e ndryshon këtë realitet. Së treti, metafora e urës së komunikimit midis Oksidentit dhe Orientit presupozon një urë, përmes së cilës udhëtohet dhe shkëmbehen kultura dhe vlera në të dy anët e saj, madje edhe ndeshen ato. Por Shqipëria është e vogël për të shërbyer si një urë e tillë dhe nuk mund ta bëjmë më të madhe se ç'është. Ajo s'mund të shërbejë dot, fjala vjen, si urë komunikimi midis Brukselit dhe Teheranit.

Nuk më duket e drejtë, gjithashtu, të vazhdojmë të përsërisim klishenë e vjetër se dy të tretat e popullsisë së Shqipërisë janë myslimanë. Sondazhe të besueshëm sociologjikë provojnë se, për shumë arsye, ky nuk është më realiteti i gjërave sot. I pari sondazh që dha një rezultat krejt tjetër nga dija konvencionale mbi këtë çështje u krye në Shqipëri, në vjeshtë të vitit 1991 nga Sektori Shkencor i Sociologjisë (në atë kohë pjesë e Universitetit të Tiranës) në bashkëpunim dhe nën drejtimin e USIA-s (United States Information Agency) me qendër në Uashington. Me një kufi gabimi 3%, ky sondazh dha këtë rezultat mbi përkatësinë fetare të shqiptarëve (më 1991): 26% u identifikuan si myslimanë; 14.7% u identifikuan si të krishterë ortodoksë; 6.9% u identifikuan si të krishterë katolikë, 52.4% pohuan se janë jo besimtarë.

Përkatësia fetare dhe origjina fetare e çdo individi nuk janë e njëjta gjë. Besimi në fe nuk është një "ide karteziane" me të cilën njeriu lind. Origjina fetare nuk ka të bëjë, pra, me ne si individë, ajo ka të bëjë me të parët tanë (më imediatisht me prindërit tanë); ndërsa përkatësia fetare ka të bëjë me individin që përfaqëson secili nga ne. Duke qenë botëkuptim, feja krijohet dhe subjektivizohet tek çdo individ i veçantë në procesin e socializimit të tij si një element i individualitetit të tij shoqëror. Sidoqoftë, njeriu është fetar (pavarësisht denominacionit konkret), jo sepse prindërit e tij kanë qenë fetarë, por vetëm nëse ai vetë indetifikohet si i tillë, pra nëse zgjedh individualisht të jetë i tillë.

Përballë vlerësimeve dhe kritikave të Kadaresë për të, Qosja ka bërë një mbrojtje që s'është fort dinjitoze për një intelektual të rangut të tij, pasi mbrojtja e tij bazohet shumë herë mbi argumente ose të ezauruar, ose të papërshtatshëm për subjektin në fjalë, ose të pasaktë. Fjala vjen, të krahasosh Nënë Terezën me Ferid Muratin, siç bën Qosja, dhe në funksion të atij argumenti që përpiqet të provojë ai, nuk është me vend. Ferid Murati është padyshim një ndër shkencëtarët më të shquar në kohën e sotme, prandaj edhe ndau, bashkërisht me dy kolegë të tjerë amerikanë, çmimin "Nobel" që u dha për kontribut në zhvillimin e mjekësisë në vitin 1998. Por kontributi në fushën e mjekësisë dhe kontributi në forcimin e paqes nuk janë e njëjta gjë. Dhe nëse portreti i Ferid Muratit nuk mbahet në institucionet publike shqiptare, është gabim të pretendosh, siç bën Qosja, se kjo ka për arsye faktin që ky shkencëtar i shquar është mysliman.

Sa për Nënë Terezën, emri dhe vepra e saj do të ishin njëlloj të respektuar edhe sikur asaj të mos i ishte dhënë çmimi "Nobel" më 1979. Njëlloj siç do të vazhdojë të respektohet dhe vlerësohet vepra letrare e Kadaresë edhe sikur atij të mos i jepet ky çmim. Fatkeqësia është, siç shprehet gazetari i njohur shqiptaro-amerikan dhe miku im Peter Lucas në esse-në e tij "Kadare dhe Ura e Qabesë" botuar në këtë gazetë disa kohë më parë, se mund të ndodhë që "kur Kadare të fitojë çmimin "Nobel", atij do t'i bëhen ndere dhe respekte më të mëdha jashtë vendit të tij se sa brenda tij". E tillë është xhelozia dhe smira tek disa shqiptarë, të cilën, përtej imagjinatës sime, e shoh edhe në këtë polemikë të fundit.

Por le t'i kthehem pyetjes suaj. Ndryshe nga Kadareja, i cili, siç mund të pritej, edhe këtë esse e shkruan me një gjuhë dhe një stil që janë në harmoni me natyrën e zhanrit të esse-së dhe në funksion të subjektit të saj, Qosja na ka dhënë këtë herë një prozë jo fort tërheqëse dhe, për më keq, një leksion jo fort interesant dhe të emancipuar nga pikëpamja e etikës komunikative, po të përdorim gjuhën e filozofit gjerman Jürgen Habermas. Mjafton të shohësh sa shpesh, me sa irritim dhe mllef, dhe me një ton aspak akademik, ai përpiqet ta fyejë shkrimtarin e madh, të cilin e akuzon (pa asnjë argument me të cilin ia vlen të merresh) për "myslimanofobi", për "racizëm", për një mendim "moralisht të mjeruar", për "rrëshqitje politike dhe intelektuale", për "rrugë të gabuar", për "koniukturizëm politik" dhe, (mos u çudisni, siç ndodhi me mua kur i lexova këto fjalë të Qoses), për "shkelje të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut"(!!). Qosja ka kaluar çdo kufi dhe kjo nuk i bën nder portretit të tij të respektuar. Madje, i paqetë në ndërgjegjen e tij, ai i kujton shkrimtarit tonë të madh Kadare se emri i tij është Ismail, në një kohë që Ismail Kadare nuk ulet në atë nivel sa t'i kujtojë Qoses se emri i tij është Rexhep.

3. Absolutisht. JO. Si nga pikëpamja kognitive (e vlerave njohëse) ashtu edhe në aspektin normativ (vlerësues) shkrimi i sipërpërmendur i Kadaresë është një esse brilante. Ai shpjegon esencën evropiane të identitetit të kombit shqiptar, duke i atribuar "vlera kognitive" kuptimit të tij të objektivizuar si edhe duke e justifikuar atë përmes një "dinjiteti normativ" të imperativave të tij praktike në ditët tona. Ajo që bie në sy nga leximi i esse-së së Ismail Kadaresë dhe i përgjigjes që ka shkruar për të Rexhep Qosja është se, ky i fundit, pa dashur ndoshta as vetë, ka bërë një trajtesë të çështjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve që tingëllon mjaft si orientalizëm dhe provincializëm përballë oksidentalizmit dhe kozmopolitizmit të Kadaresë. Ndërkohë, padyshim, të dy janë atdhetarë të vërtetë.