[albanur]

3 Pyetje 3 Pergjigje


1. Dy gjigantet e letrave shqipe kanë nisur një debat kohët e fundit pas botimit "Identiteti evropian i shqiptarëve". Ne gazeten “shqip” Rexhep Qosja ka kundërshtuar Ismail Kadarenë, duke thënë që s'është dakord me identifikimin e identitetit të shqiptarëve nga Kadareja, si të krishterë. Çfarë mendimi keni ju për këtë polemikë?

2. Si e gjykoni ju pozicionimin e Kadaresë, se identiteti i Shqipërisë është lidhur me krishtërimin, pra me Perëndimin dhe si e gjykoni ju qëndrimin e Qosjes, që thotë se Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike?

3. A mendoni se kjo polemikë e dëmton imazhin e shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare?
.............................
Lekë Sokoli,
Profesor doktor, sociolog

1. Para se të jap disa mendime për përmbajtjen e debatit midis dy big-ëve të letrave shqipe, siç thoni ju, njëherësh edhe dy akademikëve (edhe Kadare është akademik) do të nënvizoj faktin, se unë personalisht kam uruar që një debat i këtij lloji të ndodhte. Madje, në një artikull të botuar në këtë gazetë, të quajtur "Kaskada e opinioneve" (26 prill), kam shkruar se, "Nisi (vjet më duket) një debat midis I. Kadaresë dhe R. Qoses. Por pa nisur mirë filloi reagimi "Kadare dhe Qose të ulin penat". Kështu shkruante botuesi i njërit prej tyre. Ne humbëm një shans për të pasur një debat në nivele të larta, ndoshta një model debati". Tani këtë debat e kemi. Përbën apo nuk përbën ai një model, kjo është një çështje tjetër, madje një çështje e diskutueshme. Por debati, qoftë edhe midis individëve që nuk pajtohen, i shërbejnë gjithsesi kultivimit të opinioneve dhe progresit intelektual. Nga debate të tilla, që zhvillohen horizontalisht, këtë herë për fat të mirë në nivelin më të lartë të elitës intelektuale shqiptare, nuk mund të mos rrjedhin ide dhe opinione emancipuese për të gjithë shoqërinë shqiptare. Problemi është që ne "këtej-poshtë" (domethënë në nivele të ndryshme, më të ulëta të shoqërisë), të mos vështrojmë si soditës pasivë atë që ndodh midis të mëdhenjve. Nuk ka kuptim të themi as "ata i dinë mirë problemet që diskutojnë" apo edhe të rreshtohemi krah njërit apo tjetrit, siç janë rreshtuar edhe disa nga intelektualët tanë më të mirë, duke filluar me Dritëro Agollin. Mendoj se në debate të tilla nuk ka fitues të përvetshëm. Fiton ose jo progresi intelektual. Kjo më duket se është çështja, ndaj s'ka vend për tifozllëk, rreshtime këtej ose andej, ose për militantizëm akademik. Çfarë më pëlqeu mua në këtë debat, për shembull? Mua më pëlqen vetë debati, si i tillë. Ndaj më duket e rëndësishme që idetë e një debati të këtij niveli të shërbejnë për të rritur cilësinë e debatit edhe në shoqërinë tonë, të debatit si institucion. Të vimë te përmbajtja e tij. Më duket se duhet të korrigjojmë diçka në pyetjen që bëni ju. Nuk është se Kadareja ka identifikuar krishtërimin me identitetin tonë kombëtar dhe se kjo qenka kundërshtuar nga R. Qosja. Për të kuptuar objektin e këtij debati mjafton të lexojmë se si i kanë titulluar ata broshurat respektive, "Identiteti evropian i shqiptarëve" (Kadare) dhe "Realiteti i shpërfillur" (Qosja). Kadare pohon, në thelb, se pavarësisht identiteteve të veçanta (Qosja rendit mbi njëzet të tilla, fq. 29), apo pavarësisht përbërësve myslimanë të identitetit tonë, identiteti kombëtar i shqiptarëve është, si identitet i përgjithshëm, një identitet evropian. Qosja mendon, përkundrazi, se ky cilësim nuk përputhet me realitetin dhe e qorton Kadarenë për shpërfillje të realitetit, të një realiteti sipas tij krejt ndryshe. Ç'na mbetet të bëjmë ne të tjerët? Të përdorim gjuhën moralizuese të lavdërimit e qortimit, apo të oportunojmë? E mira është që ne të gjykojmë e të argumentojmë. Gjithnjë subjektivisht, siç është e kuptueshme.

2. Kadareja nuk e lidh identitetin tonë kombëtar vetëm me krishtërimin. Ai thekson se identiteti ynë është evropian. Por as identiteti evropian nuk është i lidhur vetëm me krishtërimin. Këtë çështje, të cilën R. Qose e thekson fort e me të drejtë e ka zgjidhur vetë Evropa. Kadareja argumenton një identitet të qartë evropian të shqiptarëve, pra jo një identitet gjysmak "as-as" ose "edhe-edhe", nisur nga disa të vërteta që lidhen me historinë e lashtësinë e popullit tonë, me gjuhën dhe kulturën kombëtare, me pozicionin gjeografik joskajor të Shqipërisë, me racën dhe ngjyrën, me të drejtën tonë zakonore, me letërsinë e hershme shqipe (apo shqip-latinisht), me alfabetin latin të shqipes deri me përceptimin e shqiptarëve si evropianë, në vitet '90 e këtej. Ndër to, ai thekson veçanërisht traditën kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar. Unë në këtë parashtrim dhe argumentim të Kadaresë jo vetëm nuk shikoj ndonjë lajthitje, por përkundrazi, vërej një qartësi mendimi e argumentimi, sitë e rrallëkujt. Por, po të studiosh me njëfarë vëmendjeje atë që ata kanë shkruar në broshurat e tyre "të kundërta", më duket se, pavarësisht retorikës së përdorur, sidomos në çështjen e trashëgimisë sonë të lidhur me krishtërimin, nuk duket se ka shumë mospërputhje midis tyre. Madje vetë R. Qosja shprehet qartë dhe pa ekuivoke kur thotë: "Askund në veprat e mia - në monografitë, studimet historike, trajtesat, sprovat, antologjitë e mia, askund nuk mund të gjendet farë nervozizmi i papërligjur ndaj asaj tradite kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar. Përkundrazi… " (fq 19). Nga ana tjetër, jo vetëm R. Qosja, por edhe Kadare ka vërejtur elementë orientalë të identitetit tonë, jo vetëm në të kaluarën e largët, por deri në të sotmen, jo vetëm në besime, por edhe në qëndrime individësh, grupesh, rrymash, siç janë haxhiqamilët e djeshëm e të sotëm etj., etj. Pra, më duket se në shumë çështje debati zhvillohet për qëndrime që nuk janë aq të kundërta. Pra, në gjykimin tim, debati midis tyre duket shpesh i kërkuar dhe i papërligjur.

3. Unë nuk mendoj se kjo polemikë dëmton imazhin e Kadaresë, madje as të R. Qoses, imazhi i të cilit është gjithashtu i rëndësishëm për ne. Mendoj se ky debat mund të çlirojë energji intelektuale. Më duket se në broshurat e këtyre dy kolosëve të kulturës sonë të sotme ka plot ide që meritojnë të analizohen e të përtypen nga ne të gjithë, të bëhen njëfarë nxitjeje për reflektim. Megjithatë, unë kam disa konstatime që ndoshta meritojnë të parashtrohen.
Për shembull, më duket se në këtë debat ka një pikënisje të diskutueshme. "Të mendojmë ndershëm dhe vetëm ndershëm…" citon R. Qosja (s'ka rëndësi se kë), ende pa e filluar vështrimin e tij kritik mbi pikëpamjet e I. Kadaresë. Kjo "pandershmëri intelektuale" e tjetrit (Kadaresë) më duket e papërligjur. Meqë jemi te ndershmëria (gjithnjë intelektuale), mua nuk më duket e tillë as ndonjë pohim i tipit "Ismail Kadareja përpiqet të lahet e të shpëlahet nga e kaluara politike e ideologjike… (fq. 17). Gjuha "kush je ti që flet" i jep fund debatit shkencor-akademik dhe intelektual. R. Qosja më duket jo i saktë edhe në parashtrimin e tij të quajtur "Premisa të gabuara", kur thotë (pavarësisht në gojën e kujt): "Libri që nuk e përmban kundërlibrin ndoshta nuk është i nevojshëm". Kjo tendencë për të shkruar "antilibrin total" më duket jo e saktë, sikurse klasifikimi i lexuesve në miq e kundërshtarë të autorit, në pohues e mohues etj. Ai thotë më tej se do t'i përgjigjem vetëm I. Kadaresë kundrejt të gjithë reaguesve të tjerë të trajtesës Ideologjia e shpërbërjes, siç janë: 1. predikuesit e identitetit kombëtar kosovar, si identitet i ri kombëtar në Ballkan; 2. predikuesit e gjuhës së dytë standarde për folësit me identitet kosovar; 3. thirrësit për kthimin e shqiptarëve në myslimanë në "fenë e të parëve", si gjoja kusht për pranimin më të shpejtuar të Shqipërisë shtetërore dhe të Kosovës në Bashkimin Evropian! Është e drejta e R. Qoses që të zgjedhë se kujt do t'i përgjigjet e kujt jo. Por, në gjykimin tim, të tre këto probleme do të meritonin përgjigje më parë dhe më ashpër se Kadareja dhe broshura e tij mbi identitetin evropian të shqiptarëve. Më duket, gjithashtu, se debati Kadare-Qosja ka nota të theksuara antagonizmi, aq sa nuk merret vesh nëse ata debatojnë me njëri-tjetrin, si dy akademikë shqiptarë (në fund të fundit), apo le të themi me kundërshtarë të tipit Vasa Çubrilloviç. Më duket, më tej, se në arsyetimet e protagonistëve të këtij debati ka shpesh tepërime. Këto nuk vërehen vetëm në etiketimet e panevojshme "hamletizëm", "lemeri", "tragjizëm", "komizëm" etj. (sidomos nga Kadareja), por edhe në prirjen e të dy palëve që nga fakte "të vogla" të nxirren përfundime "të mëdha", të pajustifikuara apo të kërkuara. Qosja, për shembull, është ngritur kundër shpërdorimit të fenomenit "Nënë Tereza". Thënë ndryshe kundër përdorimit politik të emrit, portretit dhe veprimtarisë së saj. Kjo për shumëkënd është një kërkesë e legjitimuar. Por kjo nuk do të thotë ende se Qosja është ngritur me nervozizëm kundër traditës kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar, siç konkludon në mënyrë jo të legjitimuar Kadareja. Ose, në krahun tjetër, Kadare përmend racën shqiptare dhe ngjyrën e bardhë si një midis shumë argumenteve të identitetit evropian të shqiptarëve. Por nga kjo, askush nuk ka të drejtë të konkludojë se Kadare ka pikëpamje raciste, siç bën pa të drejtë R. Qosja. Mua nuk më duket realiste as përdorimi i termit "vetëdije e tejshquar fetare e shoqërisë së sotme shqiptare", siç pohon Qose. Për më tepër, më duket e tepërt dhe e pasaktë që për të argumentuar ndikimin e identitetit fetar në identitetin e përgjithshëm të kombit tonë të kërkosh ndihmë nga Hantingtoni dhe teoria e tij e përplasjes së qytetërimeve, a thua se përballë janë jo dy besime fetare shqiptare në harmoni, madje edhe të mpleksura, por të themi katolikët e Irlandës me myslimanët e Irakut. Për të mos u zgjatur, mendoj se në mjaft raste duket prirja për të kërkuar te tjetri të kundërtën e asaj që mendon vetë. Nga sa shkruhet në dy broshurat e publikuara mund të konstatojmë jo vetëm dy akademikë, dy ideatorë, dy mendimtarë, dy gjigantë të mendimit të sotëm shqiptar, por edhe një Kadare hera-herës të padrejtë (jo në raport me problemin, por me partnerin në debat), sikurse një R. Qose jo vetëm të nxituar, por deri me një mentalitet hakmarrës. Në këtë vështrim më duket se ky debat sikur u mbyll. U thanë të gjitha, edhe ato që s'duheshin thënë. Madje edhe ato që nuk janë thënë ende. Ato sikur janë nënkuptuar. Më saktë janë paragjykuar. Ne sërish humbëm një shans për të pasur një debat në nivele të larta, një model debati. Në qoftë kështu (uroj të mos jetë), për këtë më vjen vërtet keq.