[albanur]

3 Pyetje 3 Pergjigje


1. Dy gjigantet e letrave shqipe kanë nisur një debat kohët e fundit pas botimit "Identiteti evropian i shqiptarëve". Ne gazeten “shqip” Rexhep Qosja ka kundërshtuar Ismail Kadarenë, duke thënë që s'është dakord me identifikimin e identitetit të shqiptarëve nga Kadareja, si të krishterë. Çfarë mendimi keni ju për këtë polemikë?

2. Si e gjykoni ju pozicionimin e Kadaresë, se identiteti i Shqipërisë është lidhur me krishtërimin, pra me Perëndimin dhe si e gjykoni ju qëndrimin e Qosjes, që thotë se Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike?

3. A mendoni se kjo polemikë e dëmton imazhin e shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare?
.............................
Pëllumb Xhufi
Profesor doktor, historian, diplomat

1-2. Ajo që do të prisja më së shumti në një debat të tillë, do të ishte që ai të zhvillohej sa më larg ideve, si ato të Samuel Huntington-it, autorit të teorisë së mbrapshtë të "përplasjes së qytetërimeve", që për dikë është kthyer në ideologjinë e ditëve tona. Më duket se në një farë mase edhe Kadare është bërë pre e ideve të tilla, ndaj më duket se në shkrimet e tij të fundit shquhet një lloj kompleksi, kur me një pasion qëllimmirë përpiqet të zbulojë rrënjët kristiane të shqiptareve dhe, mundësisht, të mbulojë ndonjë rrënjë tjetër, "që s'është në modë" sot. Kujtoj se përpjekje të ngjashme për zbulime e rizbulime identitetesh po bëhen sot edhe në ndonjë vend ultra-katolik të Evropës, si në Itali, ku dikush përpiqet të krijojë një identitet të ri, atë të "popullit padan", duke zbuluar "rrënjët pagane" e duke mbuluar ato të krishtera. Sigurisht, në këtë rast të fundit, frymëzimi ideologjik nuk vjen aq nga Huntingtoni, sa nga vetë Hitleri dhe ideologët e tij nazistë, që luftuan aq shumë për të montuar dhe ekzaltuar "racën ariane", qoftë edhe duke ringjallur ritet e simbolet pagane në dëm të simboleve e të riteve të krishtera.
Për sa i përket shqiptarëve, ata duhen pranuar ashtu siç paraqiten sot pas një rrugëtimi historik të stërgjatë. Në kuptimin fetar ata janë të ndarë mes myslimanëve, kristianëve ortodoksë e kristianëve katolikë. Por thellë-thellë, në brendësi të çdonjërit prej këtyre besimeve ka një thelb të fuqishëm e të përbashkët burimor, që vjen nga kohët pagane. Kjo është arsyeja përse edhe në kohët kur ende s'kishte lindur feja e "shqiptarisë", shqiptarët e çdo besimi ndjeheshin të afërt me njëri-tjetrin. Mu për shkak të këtij thelbi para-kristian e para-islam, ata kanë refuzuar besimet "zyrtare" e dogmatike dhe kanë qenë të prirur të përqafojnë manifestimet liberale e centrifugale të besimit, siç ishin lëvizjet fetare heretike: kështu shpjegohet përhapja që në fillimet e tyre e urdhrave të krishterë të benediktinëve (shek. V-VI), apo të françeskanëve (qysh në shek. XIII), urdhra që lindën pikërisht si reagim kritik ndaj fesë së konstituuar (zyrtare). E njëjta gjë vlen për fenë islame, ku bektashizmi dhe sekte të tjera, të konsideruara armike nga feja zyrtare, gjetën një përhapje befasuese. Kjo specifikë e besimit shqiptar, i lidhur me traditën e stërlashtë pagane, bëri që në kohën e krijimit të shteteve kombe (shek. XIX), intelektualët shqiptarë të përfundonin krejt natyrshëm në gati-krijimin e një feje të re, të "shqiptarizmit", që në terma më konkretë mund të konsiderohet një ideologji, një formë ateizmi i përqafuar në mënyrë vullnetare nga mendjet më të ndritura të kohës, në emër të kapërcimit të atyre pengesave, që besimet fetare pashmangërisht vinin mes shqiptarëve.
Pra, të thuash se shqiptarët kanë një identitet të krishterë, i bën dhunë realitetit, pasi mes tyre ka sa të krishterë, aq edhe myslimanë, pa harruar masën e madhe të mos-besimtarëve (ateistëve). Por duke pranuar këtë, duhet shtuar gjithashtu se shqiptarët janë gjithsesi besimtarë sui generis, larg fanatizmit e besimit dogmatik, të lidhur me besime, rite e praktika fetare të stërlashta, që përfaqësojnë lidhjen traversale që bashkon të gjitha besimet fetare në Shqipëri. Mua më duket se Prof. Qosja e njeh thellë dhe e respekton këtë realitet, duke paralajmëruar me kurajë e përgjegjësi atdhetare edhe për risqet që bart me vete injorimi apo deformimi i tij. Në të kundërtën, injorimi i këtij realiteti apo thirrjet implicite për "konvertim kolektiv", vetëm se helmojnë marrëdhëniet e shkëlqyera ndërfetare mes shqiptarëve, mprehin instiktin e vetëmbrojtjes ndaj tentativave për një proselitizëm të sforcuar, që shpeshherë nxiten nga klerikët e huaj, që tashmë kanë shtënë në dorë institucionet tona fetare. Reagimet disproporcionale ndaj ngritjes së kryqeve, kishave apo xhamive në vende të dukshme e të konsideruara të të gjithëve, janë një sinjal alarmi për ndjenja e sensibilitete të lënduara, që nuk na lejohet t'i neglizhojmë. Aq më pak na lejohet t'i acarojmë, duke ndërhyrë brutalisht në raportet mes feve, që janë formuar e harmonizuar historikisht.

3. Nuk mendoj aspak kështu. Insistoj të nënvizoj qëllimin e mirë, patriotizmin që e frymëzon shkrimtarin tonë të madh Ismail Kadare në ekzaltimin e identitetit kristian të shqiptarëve. Unë gjykoj, gjithsesi, se arsyetimet e tij përputhen vetëm pjesërisht me të vërtetën. Pavarësisht qëllimit të mirë, në një farë kuptimi ato mund të kontribuojnë për të na larguar nga realiteti, për të na rënduar me komplekse të paqena, si ai i komponentit mysliman të qenies sonë, e në fund të fundit, rrezikojnë të na orientojnë drejt objektivave të rremë, siç mund të ishin ato për t'i futur shqiptarët në një "purgator" shpirtëror e kulturor, për të merituar kështu Evropën, të konceptuar gabimisht si një klub të krishterë. Kujtoj këtu se ideologu i "ndarjes së qytetërimeve", S. Huntington, edhe kështu, me fytyrë e përulësi kristiane, nuk do të na pranonte ne shqiptarëve në familjen evropiane. Sepse në shkrimet e veta ai i ka përcaktuar shprehimisht shqiptarët si një popull që nuk përputhet (incompatible) me kulturën dhe principet e jetës evropiane. Për fat të mirë Evropa, ajo e vërteta, nuk bazohet në skema e paragjykime si ato të Huntingtonit, nuk e sheh si një pengesë faktin që boshnjakët i përkasin fesë myslimane, apo që shqiptarët praktikojnë fe të ndryshme. Kjo qenia jonë fetare e shumëfishtë, përveç kuriozitetit e simpatisë, nuk krijon ndonjë ndjenjë tjetër tek evropianët e vërtetë. Futja jonë në Evropë, prandaj, kushtëzohet nga faktorë të tjerë, që s'kanë të bëjnë me besimin fetar.