[albanur]

Ismail Kadare letrarizoi “bashëndërrën” gjeopolitike të Enver Hoxhës

Nga Kastriot Myftaraj

- Për një njeri që ka jetuar në diktaturën komuniste dhe që nuk ka bërë betimin e Sigurimit të Shtetit se do t’i kuptojë gjërat siç ia thotë operativi, këtu nuk ka asnjë mister, së paktu jo në këtë pikë. Për ne ka vetëm një shpjegim, që është racional duke u nisur nga mënyra se si bëhen punët në regjimet totalitare: Romani është kaluar për botim me porosi nga lart, pra nga Komiteti Qendror i PPSH, nga vetë Enver Hoxha. Madje edhe vetë romani është shkruar me porosi nga lart. Pse? Sepse romani përmbante një kumt të koduar të cilin regjimi komunist me anë të Kadaresë ua jepte qendrave ndërkombëtare, ose më saktë, potencimin letrar të një kumti politik të dhënë në kanale të tjera. Për ta kuptuar këtë duhet ditur se përdorimi i artit për të dhënë kumte të koduara të rëndësishme politike dhe diplomatike, ose për të potencuar kumte të dhëna në terma dhe kanale të tjera, është një gjë e njohur që në Antikitet. Shpesh të pushtetshmit kanë ushtruar atë që mund të quhet si “diplomaci artistike”, duke përdorur artin si një mënyrë për të përsjellë kumte të koduara paralajmëruese, deri edhe në politikën e jashtme. Madje vetë Ismail Kadare, në romanin e vet “Koncert në fund të dimrit”, na përshkruan versionin kinez të këtij fenomeni, kur në një shfaqjeje baleti në teatrin e Pekinit, do të jepej një kumt i koduar politik nga pushteti: “Ja dhe tani flitej se në mbarim të skenës së parë, diku nga mesi i skenës së tretë, gjithashtu në daljen e lejlekut të verdhë pak përpara pushimit, si edhe në lëvizjet e valltares së dytë gjatë uverturës dhe sidomos në ngjyrën lila të veshjes së saj, kishte diçka tepër të rëndësishme, që lidhej (ule zërin, ule edhe më, afroma gojën te veshi, ngjte krejt), që lidhej ndoshta me vdekjen e afërme të Maos dhe me çështjen e pasardhësit të tij. Të zinte me të vërtetë tmerri ta dëgjoje. Veç kësaj e gjithë kjo kishte mundësi të shtrihej më larg, në shkallë botërore, në gjëra që lidheshin me terrorin në përgjithësi, me masakra të mundshme në zona të ndryshme të planetit, dhe kushedi ç’ mesazhe të tjera që s’ i rrok dot mendja, në të vërtetë kob e jo koncert”. (Ismail Kadare: “Koncert në fund të dimrit”, “Naim Frashëri”, Tiranë 1988, f. 503-504.) Në Greqinë e Vjetër shpesh nëpërmjet vargjeve të tragjedive dhe komedive të deklamuara në amfiteatër, jepeshin kumte të koduara të pushtetit ose të rrymave të caktuara politike. Në Anglinë elizabetiane të kohës së Shekspirit kjo qe gjithashtu një gjë rutinë dhe gjatë shekujve është zhvilluar një teori e tërë në lidhje me kumtet e koduara politike që përmbajnë dramat e Shekspirit. Vitet 1978-1981 kur u shkrua, u botua dhe u ribotua i zgjeruar “Nëpunësi i Pallatit të ëndërrave” qenë vitet kur po paralajmëroheshin ndryshimet politike që do të ndodhnin në botën komuniste rreth një dekadë më pas dhe që çuan në përmbysjen e komunizmit. Zgjedhja Papë e kardinalit polonez Ëoytila qe veç të tjerash një diversion politik i Perëndimit në drejtim të Lindjes komuniste, me synim përmbysjen e komunizmit në pushtet në Lindje, duke përfshirë dhe Bashkimin Sovjetik. Në Poloni po jepeshin shenjat e revoltës punëtore që do të kulmohej në vitet 1980-1981. Jugosllavia, pas vdekjes imediate të Tito-s pritej që të hynte në kursin e shpërbërjes, gjë të cilën Perëndimi do ta eksperimentonte në Kosovë, me revoltën e vitit 1981. Në këtë situatë, Perëndimi po joshej që ta shihte Shqipërinë si hallkën e dobët të zinxhirit të komunizmit ndërkombëtar, që mund të këputej e para dhe që mund të luante një rol aktiv në shpërbërjen e Jugosllavisë, duke influencuar tek popullsia e madhe shqiptare atje. Aq më tepër që tashmë Shqipëria komuniste qe braktisur nga Kina, ku pas vdekjes së Mao Ce Dun, erdhi në pushtet reformatori Ten Hsiao Pin, e përshpejtoi kursin e hapjes nga Perëndimi dhe të reformave praktikisht kapitaliste në ekonomi, rrugë në të cilën Enver Hoxha nuk e ndoqi. Moska, qendra e komunizmit shqiptar, sigurisht që i ndiqte me kujdes këto zhvillime dhe e shihte lojën që Perëndimi kërkonte të bënte në Shqipëri, të cilën ajo e gjente të rrezikshme për dy arsye. E para, pasi Shqipëria mund të bëhej shembull për vendet satelite të Moskës dhe e dyta se shpërbërja e Jugosllavisë, e inicuar në Kosovë, do të hapte një proces që do të finalizohej me shpërbërjen e vetë Bashkimit Sovjetik. Në këtë situatë, regjimit komunist shqiptar i vinin dhe ftesat joshëse nga Perëndimi për të hyrë në një kurs reformash të ngjashëm me atë kinez, madje më të avancuar, si dhe për t’ u angazhuar për ngritjen në revolta të popullsisë shqiptare në Jugosllavi. Por, Tiranësi vinin edhe paralajmërimet e Moskës, qendrës së komunizmit, që mos ta bënte një gjë të tillë. Derisa ftesat e Perëndimit kishin të bashkëngjitur “karrotën” e ndihmave ekonomike, paralajmërimet e Moskës kishin të bashkëngjitur “shkopin” e rrezikut që i vinte lidershipit komunist shqiptar nga ndryshimet e mundshme politike. Në këtë situatë, regjimi komunist shqiptar jepte kumte të dyfishta. Perëndimit i thoshte se në çfardo skenari që të zbatohej, qoftë edhe në rast ndryshimesh politike, interlokutori do të qe lidershipi komunist, e thënë simbolikisht, Komiteti Qendror, i cili kontrollonte vendin dhe që për këtë qe i gatshëm të ndryshonte si kameleoni për hir të pragmatizmit politik. Partia këtu nuk pranohej që të cënohej rëndë, e shumta mund të pranohej që asaj t’ i bëhej një make-up, duke iu ndryshuar emri, siç edhe ndodhi në të vërtetë dhjetë vite pas botimit të këtij romani të Kadaresë, kur PPSH ideoi dhe instaloi pluralizmin e rremë politik katovician, duke ndërruar dhe emrin, në pajtim me të, në PS. Perëndimit gjithashtu i thoshte se çështja e popullsisë shqiptare në Jugosllavi duhej parë me kujdes pasi qe mjaft delikate dhe eksplozive. Lindjes (Moskës), por edhe Serbisë i thoshte se nuk do të ndërmerrte asnjë kurs reformash pa miratimin e Moskës dhe se nuk do të nxiste popullsinë shqiptare në Kosovë për revolta dhe nuk do ta bënte atë çështje në forumet ndërkombëtare. Në mënyrë që Shqipëria e mbetur pa ndihmën ekonomike kineze mos të kolapsonte ekonomikisht, duke rënë kështu nën kontrollin e Perëndimit, Jugosllavia, nën influencën e serbëve, por edhe Greqia, që kishte interes që Shqipëria mos të lidhej me Perëndimin që në atë kohë, pasi kështu ekonomia shqiptare do të zhvillohej dhe Greqia nuk do të mund ta vasalizonte ekonomikisht, i ofruan regjimit komunist shqiptar marrëdhënie ekonomike që i mundësuan ekonomisë shqiptare që të shtynte kolapsin e plotë. Për t’ i potencuar këto kumte politike në rrafsh artistik, regjimi komunist porositi dhe botoi romanin “Nëpunësi i Pallatit të ëndërrave” të Ismail Kadaresë. Ismail Kadare gjithashtu pati marrë nga regjimi komunist licencën që t’ ua kumtonte edhe verbalisht këto kumte perëndimorëve që kërkonin që me anë të tij t’ i përsillnin kumte regjimit komunist. Kështu, Ismail Kadare qe për Enver Hoxhën, ashtu siç qe Ilia Ehrenburg për Stalinin, një lloj ambasadori personal, kumtet e të cilit, të përpunuara nga regjimi, duhet të dukeshin sikur bartnin edhe opinionin e inteligjencës së vendit. Në romanin e Ismail Kadaresë, Pallati i Ëndërrave (Tabir Saraj) ka nën kontroll gjithë shpirtrat e njerëzve të perandorisë, nëpërmjet mbledhjes së përshkrimit të ëndërrave të tyre, të perceptuara si kumte paralajmëruese esoterike dhe madje ka nën kontroll politikën shtetërore, nëpërmjet asaj që quhet bashëndërra dhe që i çohet çdo javë Sulltanit, i cili sipas saj bën politikën e brendshme dhe të jashtme. Në romanin e Ismail Kadaresë, zyrtari i lartë shtetëror, veziri, daja i Ebu Qerimit thotë: “-S’ thuhet më kot kohët e fundit se, kush ka në dorë Pallatin e Ëndërrave, ka çelësat e drejtimit të shtetit”. (Ismail Kadare: “Emblema e dikurshme”, Shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1981, f. 368) Në po të njëtën mënyrë, Komiteti Qendror mbante çelësin për kontrollin e shoqërisë dhe të shtetit në Shqipëri, pasi në dosjet e ndryra në arkivat e tij qenë të ndryra, nëpërmjet të dhënave të detajuara shpirtrat e të gjithë njerëzve të këtij vendi. Tekefundit, edhe Sigurimi i Shtetit qe një instrument i Komitetit Qendror, me platformën e të cilit funksiononte. Dhe ja më tutje një nga kumtet për të cilat regjimi komunist e ka toleruar, madje e ka kërkuar analogjinë midis Komitetit Qendror dhe Tabir Sarajit. Ky është kumti që përmban konceptin e bashkëfajësisë së gjithë popullit për krimet e regjimit komunist, regjim ky që mund të identifikohet me Komitetin Qendror, titullin e Sekretarit të Parë të të cilit mbante diktatori. Despotizmave të përgjakshme, gjatë gjithë historisë, u ka pëlqyer që ta paraqesin veprimin e tyre sikur në të ka marrë pjesë i gjithë populli, për ta transferuar kështu përgjegjësinë në instancën më të lartë të kolektivitetit në shoqëri, e cila është njëherit edhe viktimë e despotizmit. Në romanin e Kadaresë bëhet ky dialog midis dy personazheve për Pallatin e Ëndërrave: “-Kurse unë them se ai është institucioni i vetëm në shtetin tonë, nëpërmjet të cilit pjesa e errët e ndërgjegjes së gjithë shtetasve krijon një kontakt të drejtpërdrejtë me shtetin,- tha Kurti. Ai i vështroi të gjithë me rradhë, si për të kuptuar se sa kishin arritur tek ata fjalët e tij.- Turmat e pafundme vërtet nuk qeverisin,- vazhdoi ai,- por kanë një mekanizëm, me anë të të cilit ndikojnë në të gjitha punët, aventurat dhe krimet e shtetit, dhe ky është Tabir Saraji. -Do të thuash se të gjithë së bashku kanë një përgjegjësi për gjithçka që ndodh, një ndjenjë faji?- tha kushëriri. -Po,- u përgjigj Kurti.- Në njëfarë mënyre po, shtoi ai me vendosmëri”. (Ismail Kadare: “Emblema e dikurshme”, Shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1981, f. 316-317) A nuk është këtu një shenjë e largët e sloganit “Bashkëfajtorë dhe bashkëvuajtës” që paraqiti Sali Berisha, si kryetar i opozitës “antikomuniste” në 1992? Personazhi kryesor i romanit, Ebu Qerimi, që shkon në Pallatin e Ëndërrave me një rekomandim për të filluar punë atje, është në fakt vetë Ismail Kadare (analogjia në planimetrinë urbane në itinerarin shtëpi e Ebu Qerimit- Tabir Saraj dhe shtëpi e Kadaresë-Komiteti Qendror e provon qartë këtë), i cili paraqitet në Komitetin Qendror (në zyrat e regjimit komunist), sipas precedentit Ehrenburg, me një rekomandim (kumt politik) të dhënë nga perëndimorët për regjimin komunist, në një kohë që vetë Kadare shërbente si përcjellës-potencues kumtesh politike në vijën Tiranë-Perëndim. Në Tabir Saraj Ebu Qerimit ia hedhin në zjarr fletën ku qe shkruar rekomandimi dhe i thonë: “-Në Tabir Saraj nuk pranohen rekomandime, sepse një gjë e tillë, domethënë rekomandimi, është në kundërshtim me thelbin e Tabir Sarajit… Jo hyrja e ndikimeve të jashtme, por, përkundrazi, mbyllja e tyre, jo depërtimi, por izolimi, pra jo rekomandimi, por mosrekomandimi është një nga kriteret bazë të Tabir Sarajit. Për këtë, veç punës së madhe për përpunimin e materialit, një rëndësi të madhe ka mbyllja e plotë e Tabir Sarajit ndaj çdo ndikimi të jashtëm. Sepse pikërisht jashtë Tabir Sarajit ka forca të ndryshme, që për një arsye ose një tjetër janë të interesuara të futin ndikimin e tyre këtu, në mënyrë që qëllimet, idetë apo mendimet e tyre të paraqiten pastaj gjoja si sinjale të shenjta të hedhura nga allahu mbi trutë e fjetura njerëzorë. Ndaj në Tabir Saraj nuk pranohen rekomandimet”. (Ismail Kadare: “Emblema e dikurshme”, Shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1981, f. 279-282)