[albanur]

Paskal Milo: KADARE KA ‘INTERNUAR’ QYTETARË


Kryetari i PDS-së, Paskal Milo, e ka cilësuar shkrimtarin Ismail Kadare, një “nxënës të keq në fushën e historisë”. Kadare tha gjatë një interviste për radion “Zëri i Amerikës” se, ka “raste monstruoze” kur një kryetar partie nderon figurën e Enver Hoxhës. Në fakt, ka qenë Milo që në përkujtimin e konferencës së Pezës përmendi Enver Hoxhën, si një nga pjesëmarrësit në këtë ngjarje historike.
Milo tha se Kadare duhet të jetë personi që duhet të flasë më pak, pasi ai i ka ngritur monumente letrare diktatorit.

- Zoti Milo, si e komentoni deklaratën e shkrimtarit Ismail Kadare, i cili e quajti rast monstruoz, nderimin e Enver Hoxhës si figurë historike. Dhe, keni qenë ju në Pezë që e keni përmendur Hoxhën?

Milo: Unë prandaj them që Kadare është një nxënës i keq në fushën e historisë. Ai nuk kupton kontekstin historik dhe as vendin historik, ku bëhet deklarata si historian nga ana ime dhe këtë keqinterpretim të historisë nuk është hera e parë që ai e bën. Ai ngatërron historinë me letërsinë dhe pasionin me realitetin historik. Kjo është një vërejtje që nuk ia kam bërë vetëm unë, por ia kanë bërë edhe të tjerë.

- Çfarë vendi ka Kadare në këtë periudhë historike të vendit tonë, meqenëse është
cilësuar edhe si “i përkëdhelur i regjimit”?

Milo: Kadare është njeriu që duhet të flasë më pak për të tjerët dhe duhet të shohë më tepër nga vetja. Është ai që i ka ngritur monumentet më të mëdha letrare Enver Hoxhës, që e ka përjetësuar me talentin e tij letrar diktatorin dhe kjo dihet nga të gjithë. Në një kohë kur të tjerët nuk kalonin kufirin e Shqipërisë, veç kur tentonin mes telave me gjemba, Kadare shetiste nëpër Europë dhe ishte fjala e tij, si të ishte fjala e Zeusit letrar në Shqiperi. Kadare, të mos marrë rolin e të persekutuarit, pasi në disa raste ka qenë në rolin e inkuizitorit dhe dihen shembujt, aq me tepër kur ka edhe shembuj që janë të barazvlefshem me ato kur autoritetet më të zeza të kohës merrnin vendime për internimin e familjeve, përmes letrave që i dërgonin Ministrisë së Brendshme. Dhe Kadare është përgjegjës për një rast të ngjashëm, që ka shkaktuar një tragjedi të rëndë familjare. Pa i cenuar madhështinë letrare, ai duhet të tërhiqet në kullen e tij pa u ngatërruar shumë në histori dhe politikë, sepse gabon. Nuk e lënë pasionet e vjetra që të gjykojë realisht.

- A jeni dakord për hapjen e dosjeve të atyre që kanë bashkëpunuar me Sigurimin e
Shtetit?

Milo: Unë jam dakord për të gjitha ato dosje që kanë mbetur për t’u hapur, por ato dosje janë zhveshur nga materiali faktik gjatë këtyre 15 vjetëve. Veç gjurma e tyre mund të ketë mbetur. Shumë gjëra dihen dhe nuk ka nevojë të gërmohet shumë, nëse ka vullnet politik të qartë për t’i thënë.

- A duhet të ketë një klasifikim të atyre ish-bashkëpunëtorëve, të cilëve duhet t’u happen dosjet siç shprehet Kadare?
Milo: Patjetër që ka një klasifikim të njerëzve, të cilëve mund t’u hapen dosjet. Duhet të shikohen ata që janë në shërbim të interesave të vendit në jetën publike, ata që mund të dëmtojnë dhe të fshihen prapa dosjeve dhe jo njeriu i thjeshtë që nuk ka një ndikim në jetën publike. Nuk është gjueti shtrigash, por është më shumë një pastrim i ambientit politik, kulturor, letrar nga agjentet dhe spiunët e Sigurimit të Shtetit. Por, unë nuk e di nëse ka mbetur ndonjë gjurmë, se kam frikë se këto 15 vjet janë krijuar dosje të një tipi tjetër.

[albanur]

Ismail Kadare: Milo Perdoret nga Familja Hoxha

Ismail Kadare

Për respekt të publikut shqiptar, po i përgjigjem Paskal Milos. Me daten 11 tetor, në emisionin shqip të «Zërit të Amerikës», pyetjes lidhur me denimin e krimeve të komunizmit në Shqiperi dhe hapjes se arkivave të fshehta, i jam përgjigjur, ashtu si shumica e shqiptarëve, në formë pohuese. Lidhur me këtë, kam shtuar se është monstruoze kërkesa për nderimin e diktatorit komunist. Ndonëse për këtë të fundit nuk kam përmendur ndonjë emër, kryetari i partisë së Demokracisë Sociale, Paskal Milo, ka shpërthyer kundër meje një fushatë histerike, duke kapërcyer çdo masë të asaj që quhet përgjigje proporcionale. Personazhi është i njohur. Në rastin e një anketimi për vrasjen ose vetëvrasjen e ish-kryeministrit shqiptar me 1981, e kemi parë të gjithë kur ka dalë në ekran të TV. Me një letër kinse origjinale të viktimës, për të çorientuar publikun shqiptar dhe për të mbrojtur tezën zyrtare se ishkryeministri nuk është vrarë prej shokëve të vet të Byrosë Politike. Është e qartë se sa herë që familjes Hoxha i duhet një ndërhyrje e shpejtë për diçka, ky personazh është i pamunguar. Por kjo është punë e tij.

Ajo që nuk është vetëm punë e tij, por ka të bëjë me gjithë shoqërinë shqiptare, është se ky njeri paraqitet si historian. Ai bën pjesë në ekipin që ka mbrojtur e vazhdon të mbrojë falsifikimet e rënda të historisë, ato që ashtu si në krejt ish-perandorinë komuniste kanë ndodhur, por në mënyrë të shumëfishuar në Shqipëri. Do të mjaftonte vetëm një shembull, për të kuptuar se sa larg shkon ky falsifikim. Është fjala për aktin më të turpshëm të historisë shqiptare, e ndoshta të krejt Evropës, propozimi që udhëheqja e këtij vendi i bëri Titos me 1947 për bashkimin e Shqipërisë me Jugosllavinë. I trembur prej shantazheve të jugosllavëve, të cilët e kanë letrën origjinale, Enver Hoxha në librin “Titistët”, shkruar e botuar pak para vdekjes, është i detyruar ta pohojë këtë propozim. Justifikimet e tij se udhëheqja shqiptare donte të provonte se sa i poshtër ishte Titoja nëse e pranonte, janë për të qeshur. Gjer më sot nuk është njohur në botë ndonjë rast kur një qeveri i bën dhuratë vendin e vet një tjetër qeverie, për të provuar se sa e keqe është kjo qeveri e dytë. Historianët e tipit Milo jo vetëm nuk merren kurrë me kësi të vërtetash, por përgjojnë e vigjëlojnë që askush të mos i zbulojë ato.

Të kthehemi tek pohimi që kam bërë në “Zërin e Amerikës”. Është pohimi i zakonshëm, i shqiptuar këto ditë nga së paku treçereku i shqiptarëve. Nisur nga kjo, vetvetiu del pyetja: përse ky tërbim kundër një shkrimtari, i cili në këtë rast, nuk ka thënë ndonjë gjë fort origjinale? Nga vjen ky përqëndrim i goditjes tek një njeri, në kohën kur çështja e shtruar ka lidhje me gjithë shoqërinë shqiptare?

Shumë vite më parë kam propozuar publikisht hapjen e arkivave të fshehta dhe denimin e krimeve, por në asnjë rast nuk kam kërkuar të jap përshtypjen e një nismëtari, ngaqë kam menduar se një proces i tillë do të ishte i thellë, atëherë kur të vinte si nevojë e ndërgjegjësimit të krejt shoqërisë. Në intervistën e “Zërit të Amerikës” nuk ka gjithashtu ndonjë zell të tepruar, përkundrazi, është theksuar disa herë se ky proces jo i gëzueshëm, përveçse duhet të jetë i kufizuar vetëm tek njerëzit publikë, duhet bërë me seriozitet, pa nervozizëm e pa ndjenje revanshi.
Përsëri del pyetja, përse atëherë ky acarim kaq i pakontrolluar? Është e qartë se kemi të bëjmë me një mllef të grumbulluar, një urrejtje të ftohtë e një hakmarrje që pret të shpërthejë. Në parathënien e librit “Vilsoni e Genci”, të autorit Sadik Bejko, libër që iu kushtohet dy poetëve të pushkatuar me 1977, Vilson Blloshmi e Genc Leka, kam shkruar, midis të tjerash, se sa herë që në Shqipërinë e sotme dikush do të shkelë ca gjera, që për stalinistët quhen tabù, kundër tij hakmarrja nuk do të vonojë. E ndër dy tabutë kryesore janë përmendur: krimet e diktaturës dhe paratë e grabitura të popullit shqiptar e të depozituara jashtë shtetit prej kupolës së diktaturës.

Ndër këto, ndërsa tabuja e parë është duke u thyer, e dyta vazhdon të jetë siç ka qenë.

Me sa duket, këtu qëndron kyçi që shpjegon histerinë e papërmbajtur të Milos. Ashtu si herët e tjera, dikush i ka kërkuar të ndërhyjë. Të ndërhyjë për të hedhur baltë mbi një shkrimtar të njohur, vetëm se ka shprehur një mendim që stalinistëve shqiptarë iu prish punë. Me këte ata duan të bëjnë një provë force, të tregojnë se janë ende në gjendje të mbyllin gojët e njerëzve, si dikur. Ata duan të paralizojnë mendimin e lirë dhe bashkë me te, procesin e zbulimit të krimeve që Këshilli i Evropës, bashkë me ndërgjegjen shqiptare e kërkojnë sot më fort se kurrë.

Ndërkaq, ne e dime se kjo nuk është veçse një trysni kufomash. Koha e tyre ka vdekur. Të tilla janë edhe shantazhet e tyre, shpifjet e nxjerra nga uzina e ndryshkur e ish-policisë së fshehtë shqiptare, shpifje që në gojën e një kryetari partie tingëllojnë dyfish të neveritshme. Për stalinistët e tipit Milo, s’ka nevojë opozita e sotme shqiptare. Madje për ta s’kanë nevojë as ish-komunistët, ata që dikur sinqerisht besuan në idetë dhe iluzionin e komunizmit. Në fund të fundit, për këta horra pa atdhe të politikës, nuk ka nevojë kurrkush. (GazetaShqiptare/BalkanWeb/15 Tetor)

[albanur]

MILO: “Kadare t’i kërkojë falje Janullës”
Paskal Milo

Kadare i pranuem ne pritje te Enver Hoxha

Brenda një harku të shkurtër kohor, Ismail Kadare, me një mungesë të theksuar etike, për kulturën dhe moshën e tij, është përpjekur të fyej një numër personalitetesh të shkencës, të historisë e të politikës shqiptare. E kam fjalën për akademikët Kristo Frashëri dhe Rexhep Qosja, për prof. dr. Pëllumb Xhufin e shkrimtarin e ministrin e Punëve të Jashtme të Shqipërisë, z. Besnik Mustafaj. Mllefit të tij të njohur karakteropatik, tani, së fundi dhe në mënyrë publike e të hapur, nuk i shpëtova as edhe unë.

Pyetja që unë kam shtruar është se përse ky njeri i letrave, shkrimtar me emër, ka nisur një ofensivë të tillë shpifëse dhe ka hapur kaq "fronte lufte" kundër të tjerëve? Pse po përforcon namin e përhapur që shumë vite më parë, se është një sherrxhi që zihet edhe me këmishën e vet? Unë mendoj se Ismail Kadare është në një krizë personale e morale. Ai ishte mësuar në periudhën e komunizmit të ishte në qendër të vëmendjes, i përkëdhelur, i rrethuar jo pa të drejtë edhe me nderime. Ai ishte anëtar i Partisë së Punës, deputet, nënkryetar i Frontit Demokratik të Shqipërisë, me një fjalë pjesëtar i nomenklaturës komuniste. Vepra e tij më e mirë letrare dhe që i dha emër dhe famë u prodhua pikërisht në këtë kohë, e nën atë regjim. Pasi braktisi vendin në vitin 1990, atje ku shkoi për një farë periudhe nuk e ndjeu boshllëkun, por shumë shpejt u pa se nuk mund të shkruante letërsi të madhe, konkurruese, në një mjedis që kishte shije e kërkesa të larta për letërsinë bashkëkohore. Për rrjedhojë, në mënyrë graduale filloi të largohej nga letërsia e mirëfilltë e të shkruante më tepër ese ose sprova, siç ka qejf vetë Kadareja ta thotë. Por kjo nuk mund t‘i siguronte më atij atë kujdes e ato ndere që tregoheshin e bëheshin kur ai shkonte në Paris nga Shqipëria komuniste, ose kur e braktisi atë. Atëherë e gjeti të udhës e më të lehtë që të bëhej gjykatësi suprem i politikës dhe i politikanëve shqiptarë, duke prerë djathtas e majtas, u përpoq, herë mirë e herë keq, të bëhej referenca ekskluzive e nacionalizmit shqiptar dhe të ndërtonte një filozofi bashkëkohore të tij me sfond evropian, ku ai të mbetej përsëri në qendër. Egocentrizmi është thelbi i qenies së tij. Ai ka filluar të rrënojë emrin që ndërtoi me talentin e tij letrar, sepse nuk kontrollon pasionet e verbra, që e shtyjnë kundër gjithçkaje apo të gjithë atyre që mendon se i bëjnë hije për të qenë ai dhe vetëm ai i pari në letërsi, në histori, në politikë, në etnologji apo sociologji. Ky është thelbi i krizës së tij.


Unë do ta kisha burrërinë dhe ndershmërinë, që, po qe se do ta kisha takuar ndonjëherë Enver Hoxhën apo zonjën Hoxha në atë kohë, nuk do ta mohoja, siç bën oborrtari shkrimtar

Nga pikëpamja intelektuale, jam i zhgënjyer nga replika e zotit Kadare. U ngjante pothuajse atyre shkarravinave që janë botuar e botohen me bollëk kundër meje e kolegëve të tjerë të së majtës në gazetën e mikut të tij "55". E ka shkruar me nervozizëm, ka anashkaluar argumente, pa fakte dhe nuk u ka dhënë përgjigje çështjeve që unë vetëm se i përsëritja, se ato i dinë e i njohin një shumicë shqiptarësh. Po e përsëris dhe një herë, se Kadare po bën gabime të rënda në fushën e historisë. Këshilla ime miqësore do të ishte: Rrini në letërsi, aty ku jeni shquar e lexoheni, mos u ngatërroni në histori, se nuk është fusha juaj e studimeve. Mos diskutoni çfarë duhet e si duhet ta bëjnë historianët punën e tyre dhe nuk jeni ju, as dhe ndonjë pasues i juaj, që do të vlerësoni historianët dhe nivelin e tyre. Të paktën, Kadare duhej të kishte dëgjuar akademikun e nderuar, enciklopedinë e gjallë të historisë, Kristo Frashëri, që i dha mësime elementare historiografike, e sidomos një nga parimet bazë të historiografisë si shkencë, raportin midis faktit historik dhe interpretimit të tij. Asnjë fakt historik, i mirë apo i keq, nuk mund të fshihet, të zhbëhet, të varroset apo të harrohet. Liria në interpretimin e tij, shumëllojshmëria e këndvështrimeve në gjykimin e tij ka qenë në shekuj dhe mbetet abc-ja e historiografisë, larmia dhe bukuria e saj. Përpjekja e Kadaresë për të më hedhur mua përgjegjësinë e Enver Hoxhës për marrëdhëniet e tij me Titon në vitin 1947, është foshnjarake. Është një ngjarje që ka ndodhur dy vjet para se unë të shihja dritën e kësaj bote dhe është njësoj sikur të akuzohej Kadare, që ka lindur në mesin e viteve ‘30 për marrëveshjen e Mbretit Zog me Pashicin e Jugosllavisë në vitin 1924! Jam gati t‘i ofroj z. Kadare dokumente historike vendase e të huaja për ta ndriçuar drejt në interpretimin e ngjarjeve historike, që kanë qenë e mbeten objekt i studimeve të mia.


Varfëria e argumenteve në replikën e Kadaresë është aq e dukshme sa në ndonjë rast tjetër analog nuk do të kisha qëndruar të përgjigjesha. Por, meqë ai është një autoritet në letra dhe për respekt të së vërtetës historike po i them edhe disa gjëra. Ismail Kadare e ka pasur mik Mehmet Shehun dhe familjen e tij dhe kjo ka qenë puna e tij. Unë nuk e kam takuar asnjëherë dhe po të doja, nuk e kisha atë mundësi. Kadare spekulonte në kohën kur Mehmet Shehu ishte gjallë. Ai vazhdon të spekulojë dhe tani, që Mehmet Shehu është i vdekur. Letra e vetëvrasjes së tij është e vërtetuar katërcipërisht që është origjinale dhe këtë duhet t‘ia ketë thënë edhe ndonjë mik i tij që e ka pasur të administruar zyrtarisht. Kadare nuk gjen ndonjë argument bindës për të goditur, veç përsërit shpifjen më ordinere të nxjerrë nga katakombet e miqve të tij të medias së verdhë, se gjoja unë jam njeriu që i shërben familjes Hoxha! Unë do ta kisha burrërinë dhe ndershmërinë, që, po qe se do ta kisha takuar ndonjëherë Enver Hoxhën apo zonjën Hoxha në atë kohë, nuk do ta mohoja, siç bën oborrtari shkrimtar dhe siç nuk bën Dritëroi popullor. Por, për këtë çështje do të flasim më poshtë.

Kadare, në stilin dhe metodën e tij të njohur të ndërrimit të kostumeve sipas stinëve politike
Kadare, në stilin dhe metodën e tij të njohur të ndërrimit të kostumeve sipas stinëve politike, tani që në pushtet ndodhet mazhoranca e djathtë, përpiqet që ta përkëdhelë për ndonjë përfitim të rastit. Ai spekulon në mënyrën më banale, kur thotë se jam kundër hapjes së dosjeve dhe se gjoja ky është shkaku i revoltës së tij kundër meje! Kadare, duke qenë larg, në Paris, nuk e ndjek nga afër jetën politike dhe median shqiptare. Ai bën sikur nuk e di që unë jam deklaruar për hapjen e dosjeve hapur dhe pa ekuivok, ai nuk e di që si anëtar i delegacionit parlamentar shqiptar në Këshillin e Evropës, unë kam votuar në favor të Rezolutës për dënimin e krimeve të komunizmit. Kadaresë nuk i duhet e vërteta, atij i duhen një numër shpifjesh për të justifikuar një sulm të verbër dhe ku ai "zbulon" në mënyrë halucinante dhe me një imagjinatë të sëmurë, se gjoja Milo kërkon të mbrojë "paratë e grabitura të popullit shqiptar, të depozituara jashtë shtetit prej kupolës së diktaturës". Kadareja, për fat të keq, me çka thotë, është bërë për t‘u mëshiruar!

Historia e Janullës dhe Renatos së gjorë, nuk është një histori e nxjerrë nga "Uzina e ndryshkur e ish-policisë së fshehtë shqiptare", sikurse përpiqet ta fshehë Kadare, por një sjellje makabre, që duhet t‘i gërryejë ndërgjegjen për tërë jetën
Reagimi i Kadaresë, po e nënvizoj edhe një herë, është një përpjekje e dëshpëruar dhe inatçore për të fshehur të kaluarën e tij komuniste. Por ai nuk mund ta bëjë këtë me shpenzimet e mia, me emrin dhe dinjitetin tim. Meqë Kadare nuk e di ose bën sikur nuk e di, po i them se unë i përkas, nga familja ime dhe ajo e gruas sime, njerëzve që u përndoqën politikisht, se persona të familjeve tona kanë vuajtur në burgjet e komunizmit, se për vite të tëra jemi keqtrajtuar në punë e në jetën publike. Kadare ishte komunist, unë jo, Kadare ishte në qiellin e shtatë komunist, kur babai im përjashtohej për herë të dytë nga PPSH-ja, me motivacionin më të rëndë "Armik i partisë dhe i popullit" (shih dosjen në ish-Arkivin Qendror të PPSH-së. Komisioni i Revizionimit, viti 1975) dhe unë largohesha nga Tirana pas një gjyqi poshtërues në kolektivin e "Zërit të Popullit". Për vite me radhë, nuk m‘u dha e drejta të shkruaja e të botoja me emër, ndërkohë që hija e dyshimit, nga ana e regjimit, më shoqëronte kudo që shkoja deri në fund të viteve ‘80. Nuk është këtu qëllimi që të bëj biografinë time, se në të ka dhe mjaft momente të bukura njerëzore në ato kohë, por për ta këshilluar edhe njëherë, nëse pranon, zotin Kadare, që të mos luajë me ndjenjat dhe jetën e njerëzve, se ofendon një numër të madh prej tyre që kanë vuajtur, por që e kanë lexuar e respektuar si shkrimtar. Unë gjeta forcë e kurajo që i fala persekutorët e familjes sime, ndërsa shkrimtari komunist, Kadare, asnjëherë nuk gjeti moralin, që të paktën të heshte për bamirësit dhe protektorët e tij. Aq më tepër t‘i kërkonte falje Janullës dhe Renatos së gjorë, që nuk është një histori e nxjerrë nga "Uzina e ndryshkur e ish-policisë së fshehtë shqiptare", sikurse përpiqet ta fshehë Kadare, por një sjellje makabre, që duhet t‘i gërryejë ndërgjegjen për tërë jetën.

Në arkivat shqiptare ka mjaft raporte të natyrës staliniste e të tjera, nga i nderuari Kadare

Stalinizmi është varianti më i egër i komunizmit dhe një i përndjekur jokomunist si unë nuk mund të bëhet kurrë stalinist. Një komunist që i thotë Andre Fontenit, kryeredaktorit të gazetës më të madhe franceze "Le Monde" në vitin 1984, se për të shkruar romanin "Dimri i Madh" "u përqendrova kryesisht te dokumentet dhe stenogramet e takimit të Hrushovit me shokun Enver, që i kam riprodhuar pothuajse pa i ndryshuar" dhe që i raportonte udhëheqjes më të lartë shqiptare të kohës se "Sipas konsultimeve në Komitetin Qendror u përpoqa dhe besoj se arrita të jap mendimin tonë për Hrushovin", është një dëshmi e qartë për të parë e gjykuar se kush kishte mundësi të ishte stalinist dhe kush jo. Të paktën, Kadare të qëndronte në pozitat e Hrushovit, që u deklarua kundër Stalinit! Në arkivat shqiptare ka mjaft raporte të kësaj natyre apo të tjera, nga i nderuari Kadare.

Aq lart ka hipur në fronin e vetëkënaqësisë dhe të megalomanisë ky njeri, saqë i jep të drejtën vetes të caktojë se kush duhet të jetë në opozitë ose jo, se cili duhet të jetë në pushtet, se cili duhet të jetë ministër i Jashtëm i Shqipërisë dhe ka gjasa të na caktojë se cili do të jetë edhe rezultati i zgjedhjeve vendore pas pak kohësh. Për Kadarenë dhe një takëm njerëzish, politikanët shqiptarë duhet të kenë fytyrën dhe mendjen e tyre që të jenë të vlefshëm për Shqipërinë. Ismail Kadare ka ëndërruar të ishte Haveli i Shqipërisë, por nuk e arriti. Haveli u bë i respektuar në të gjithë botën, jo thjesht se ishte shkrimtar i famshëm, të tillë ka me shumicë sot dhe i fundit që u nderua me çmimin "Nobel" ishte turku Pamuk. Haveli ishte luftëtar i madh i të drejtave të njeriut në vendin e tij, i burgosur politik, iniciator i "Kartës së 77-ve", njeri me karakter të fortë e të qëndrueshëm, që vuajti dhe luftoi në vendin e tij. Atdheu, i nderuar Kadare, është pronë e të gjithë shqiptarëve, veçanërisht i atyre që nuk e braktisin në ditë të vështira për të shpëtuar lëkurën e mirëqenien, i atyre që jetojnë e sakrifikojnë në Shqipëri dhe që kanë mundësi të kontribuojnë, paçka se do t‘u bëhen edhe këpucët me baltë, paçka se nuk do të kenë energji elektrike të mjaftueshme, paçka se nuk do të kenë 24 orë ujë e kondita të tjera për një jetë të rehatshme. Ka ikur koha kur shqiptarët dhe politika e vendit të tyre, e mirë apo e keqe, mund të marrin direktiva e të qeverisen nga kafenetë e bulevardit "Saint-Michel" të Parisit. Së fundi, meqë reagimi i Kadaresë është bërë në një nervozizëm nëntë ballësh dhe nuk ka qenë në gjendje vetëkontrolli në përdorimin e fjalëve pa edukatë, i rekomandoj që shpjegimin e fjalës "horr" mund ta gjejë në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe, botim i Akademisë së Shkencave, faqe 692. I shkon shumë përshtat.

[albanur]

Letra e Janulla Rrapit adresuar Komitetit për vlerësimin e kandidatëve për Çmimin Nobel


Të nderuar zonja dhe zotërinj

Quhem Janulla Rrapi dhe jam nëna e një djali të sëmurë, viktim e torturave të pa reshtura të sistemit shnjerëzor komunist, që mbizotëroi fatin e popullit të mjerë. Pas vdekjes së tim shoqi në vitin 1977, mua më ra bara e rëndë që të risja dy fëmijët e mi, djalë e vajzë, që ata të gëzonin jetë më të bukur. Unë isha shumë krenare me talentin që tregoi im bir në shkollën e muzikës dhe me disa role kryesore filmash. Por, paralelisht me ate krenari nëne, mua m’u përplasën vuajtje dhe dhimbje të mëdha. Djali im 18 vjeçar Renato, atë kohë ra në dashuri me zonjushën Gresa Kadare, e bija e shkrimtarit të mirënjohur shqiptar Ismail Kadare, i cili, kur mori vesh, urdheroi të bijën që të mos takohej më me tim bir. Meqë ajo ishte 6 muajshe shtatëzane dhe priste me endërra e dëshira të pafajeshme për frutin e dashurisë së tyre, i jati e detyroi vajzën ta abortonte filizën e barkut të vet, gjë që la shumë bashkëqytetarë të habitur nga ky akt kriminal, i egzekutuar pre njërit nga shkrimtarët që shihej prej të gjithëve si një liberal, e sidomos në çështje dashurie.

Në orën 5 të mënjezit në 24 prill 1984, shtëpia jonë u rrethua me mbi 40 policë të armatosur e tre xhipsa të mbushur me agjentë me tesha civile, e të udhëhequr prej vet Ismail Kadaresë dhe Sigurimit të Shtetit dhe ministri Hekuran Isaj, për të na internuar në fshatin Kosovë të rrethit Elbasan. Atje na futën në një barakë të vogël, pa ujë, pa nevojtore, e me çati që ridhte brenda.

Mbas shumë kërkesave dhe me urdhër të Ramiz Alisë, u kthyem. Pa u vonuar, policia sekrete ndërhyri për të mos e pranuar djalin në konkurs të Institutit të Lartë të Arteve, me qenë se kishte qenë në internim. Hapi dosjen e Renatos me akuzën se gjoja im bir e kish kërcënuar me thikë dashnoren e tij, sipas së cilës e arrestuan e burgosën, e rahën mizorisht sa më pastaj e mbyllën me detyrim në psiqiatrikun e Elbasanit.

Kur lëvizjet e para demokratike në Shqipëri shembën diktaturën gjysëm shekullore në 1990, dhe ku vetë Kadareja i frikësuar nga e ardhmja kerkoi azil politik në Francë, unë e çova djalin në Greqi për kura shëndetësore dhe atje kërkuam azil politik në SH.B.A. Mjekët në Amerikë, që e morën përsipër çështjen shëndetësore të tij, vunë re që ato dëmtime të mëdha psiqiatrike ishin shkaktuar nga goditje të rënda në kokë me mjete metalike prej egzekutusve të torturave dhe dozave të elektroshokut.

Renatua edhe sot e kësaj dite ri i mbyllur në një dhomë pa dashur të shohë njeri nga frika e tmerrit që ai ka përjetuar, vetëm e vetëm se iu përgjegj ndjenjes më fisnike të njeriut, dashurisë së pastër e të pa fajshme ndaj vajzës së atij dhe për ta dëmtuar për jetë djalin tim, krimi i të cilit ishte dashuria.

Është e kuptueshme, në të njejtën kohë, që zoti Kadare, si çdo kriminel tjetër i njohur, i ka mohuar dhe i mohon tërë akuzat e nxjera në pah kohët e fundit, bile dhe nga dosjet e hapura nga ish Shefi i Sigurimit - Zyliftar Ramizi - se vetë Kadareja ka qenë bashkëpunëtor i veçantë në Shërbim të Sigurimit. Si do të shpjegohej ndryshe fuqija e tij e padiskutueshme, kur bëhej fjalë për zhdukje të jetëve njerëzore të varura prej vendimit të tij vetiak.

Prandaj edhe unë po ju drejtohem juve, të nderuar zoterinj, të vini dorën në zemër, dhe si bijë nënash që jeni, dhe për hatrin e tyre, që janë dergjur mbi kryet kur ju ishit ende të mitur, që ato nëna ju ushqyen me gjakun dhe qumështin, a do t’ja mohonit kërkesën më të dhimbëshme, që të ndërhyni pranë gjithë organeve përkatëse botërore, që kriminelit Ismail Kadare t’i jepet denimi i merituar për ato sërish krime që ai ka kryer kundër djalit tim të pafajshëm, kundër vajzës së tij të dashuruar, kundër një fëmije që s’ju dha rasti të dilte si të gjithë në dritë dhe kundër humanizmit në botë. Kusurin une ia kam lënë ndërgjegjës tuaj fisnike, por, nëse kombi shqiptar do të përfaqësohet nga kriminelë të tillë, kjo do të thotë që prapambetja jonë është e justifikuar.

Me respekt për ate që unë jam e bindur që ju do e bëni, dhe për dhimbjet e mëdha të tim biri e të mijat, si nënë me përvoja të hidhura, unë mbetem qytetare e ndershme dhe e drejtë, pa e ndyrë dorën me gjakun e të tjerëve.

Me respekt Janulla Rrapi. New Jork 9. 11. ‘96.

[albanur]

Rrëfimi nga SHBA i nënës së Renato Rapit, djalit që dashuroi vajzën e shkrimtarit i bërë këto ditë, do ndihmojëqë të krahasohet me iontervistën e Janullës bërë para një viti


Janulla: Ju tregoj vuajtjet tona të urdhëruara prej Kadaresë


“Renato vazhdon të vuajë pasojat e spitalit psikiatrik”


Nga Erjon Tase

Janulla Rapi sot numëron plot 62 vjeç, jeton në një pallat modest në lagjen Bronks të Nju Jorkut dhe shqetësimi kryesor i ditës së saj vazhdon të jetë djali, Renato. Djaloshi simpatik i filmave të Kinostudios shqiptare, tashmë është një i sëmurë që jeton me një pension invaliditeti të dhënë nga qeveria amerikane, ndërkohë që vazhdon të vuajë pasojat e torturave dhe mjekimit të detyruar në spitalin psikiatrik të Elbasanit. “Doja të falenderoja Paskal Milon, sepse e kam ndjekur debatin e tij me Kadarenë. Do të doja që Kadare të përballej me mua, por ai gjithnjë i bën bisht kësaj historie”, e nis bisedën e saj në telefon, Janulla. Debati i ditëve të fundit mes shkrimtarit dhe historianit e ka rikthyer edhe njëherë në qendër të vëmendjes këtë ngjarje të hidhur dhe Janulla i ka ndjekur të gjitha nëpërmjet internetit. Nuk e ka patur të lehtë që t’i përgjigjet pyetjeve sepse t’u rikthehet atyre momenteve të dhimbshme nuk është e lehtë, edhe pse plagët e ndjekin nga pas çdo ditë. Në një intervistë të gjatë për Gazetën, Janulla Rapi rrëfen të gjitha vuajtjet që ka pësuar ajo dhe djali i saj për fajin e vetëm të një dashurie me vajzën e familjes Kadare.



- Zonja Janulla, faleminderit që pranuat t’u përgjigjeshit pyetjeve. Mund të na tregoni se si nisën problemet tuaja me drejtësinë dhe Sigurimin?

Debati i ashpër që është zhvilluar ndërmjet shkrimtarit Ismail Kadare dhe historianit Paskal Milo së fundi në Shqipëri më detyroi që t’u përgjigjem dhe të sqaroj të vërtetën mbi këtë ngjarje që përpiqet të fshihet nga Ismail Kadare.
Në vitin 1977 më vdiq burri dhe më la dy fëmijë jetimë, djalin 13 vjeç Renaton, dhe vajzën e vogël 3 muajshe. Me shumë sakrifica u mundova t‘i rrisja, t‘i edukoja e t‘i bëja me shkollë. Që nga mëngjesi e deri në darkë, punoja shitëse ushqimore e megjithatë, isha e lumtur me fëmijët e mi. Djali në Liceun Artistik për violinë dhe vajza në shkollën e baletit. Renatoja kishte pasur dhe një talent tjetër të fshehur, aktrimin. Kinostudioja e zgjodhi për të luajtur në disa filma si:”Gunat përmbi telat”, “Tinguj lufte” dhe “Mësonjëtorja”. Ështe pikërisht ai djaloshi i pëllumbave, që në skenën e filmit vritet nga turqit, për të mbrojtur mësonjëtoren. E megjithatë, violina, filmi dhe dashuria do të shënonin çastet e bukura të jetës së Renatos, e më pas për të dhe për mua do të vijonin vuajtjet dhe shkatërrimi. Fati ynë i keq ishte se ne jetonim shumë afër me shtëpinë e Kadaresë. Një ndenjë dashurie e pastër, për të cilën Renatoja, në moshën 18 -vjeçare do të provonte rrahjet, torturat psikologjike, internimin, burgimin dhe së fundi, mbylljen në Spitalin Psikiatrik të Elbasanit me kurë të detyruar, ku qëndroi për një kohë të gjatë. I vetmi faj i tij ishte se dashuroi vajzën e Ismail Kadaresë. Është një histori me shumë detaje, sa me to mund të shkruash një film ose roman, që ia kalon dhe tragjedive të Shekspirit. Më vjen keq, se ndjej dhimbje për gjithçka të padrejtë që më është bërë. Unë isha e pafuqishme, kurse ai, shkrimtar i madh, deputet, nënkryetar i Frontit, etj. Ismail Kadareja u ngrit në sferat e larta ku, zgjuarsinë e ktheu në dinakëri të zhdërvjelltë, vullnetin në egërsi bishe, ambicien me cinizëm dhe moralin, në mirësjellje formale. Kur mori vesh dashurinë e vajzës së tij me djalin tim, u bë si bishë, por ishte tepër vonë, sepse kishte në mes një shtatzani.

- Mund të na shpjegoni si nisën problemet për ju?

Gjithçka filloi në një nate dimri. Kisha derdhur në arkë, lekët e dyqanit dhe po kthehesha në shtëpi, ku gjeta Gresën me djalin tim, të ulur në divan dhe rrinin shumë të mërzitur. “Çfarë keni mo Renato, më thoni çfarë ka ndodhur?”. Unë isha mësuar me ta, se ajo vinte shumë herë dhe i gënjente ata, duke iu thënë se do të fle te shoqja e ngushtë, më duket, në mos gaboj, te Majlinda Turdiu. Epo më në fund Gresa tha: “Thuaja ti sat`ëme!”. Më dha numrin e telefonit të shtëpisë së saj dhe unë shkova direkt tek hotel “Peza”, t’i telefonoja Helenës, të vinte e të bisedonim si nënë që ishte për këtë hall. Erdhi menjëherë me një shall të bardhë, që kishte mbuluar gjysmën e fytyrës, e enjtur nga heqja e një dhëmballe. Kur mori vesh për gjendjen e vajzës dhe kur pa konditat tona të shtëpisë që nuk i pëlqyen, u ngri në vend, megjithatë, ajo më tha mua: “Hajde nesër në shtëpi të bisedosh me Ismailin, se ai është babai dhe ai vendos për gjithçka”. Ashtu e lamë, unë do të shkoja të nesërmen kur do mbaroja nga puna. Por pas asaj nate, filloi skenari i përgatitur prej tyre dhe për mua e tim bir rodhën ngjarje të tmerrshme.

- Në akuzat që ngriti hetuesia ndaj jush thuhet se patët një grindje në shtëpinë e Kadaresë?

Kur arrita, derën e hapi Ismaili, atje gjeta një shoqe të Helenës, Lili Zhejin, një punonjës të Ministrisë së Brendshme, Vladimir Meçen dhe Helenën. Ismaili, në fillim më futi në dhomën e tij të punës. Menjëherë sa hyje, të binte në sy një fotografi e madhe, ku kishte dalë ai me Enver Hoxhën dhe vajzën e tij Gresa. Filloi duke thënë i qetë se e mori vesh këtë histori dhe kishte biseduar me vëllain e tij, Shahinin që ishte mjek, se kishte mundësi që mos të kishte ndodhur shtatzania. E shikova një herë dhe mendova, se çfarë mashtruesi kisha përpara. Ia ktheva përgjigjen duke i thënë: “Shko o Ismail! E di që për ju është e rëndë, por ata janë të rinj dhe do ta ndërtojnë jetën e tyre më së miri, në qoftëse i ndihmoni dhe ju”.
Sa i thashë kështu, u egërsua e më shikonte si një bishë e egër. Në këtë kohë hyn Helena dhe më merr në kuzhinë. Vladimir Meçja, një servil i regjur, nis duke më bërtitur e duke më thënë: “Po ti moj, do të bësh krushqi me Ismail Kadarenë, që e njeh gjithë bota, mos harro se je mbesë kulaku, një dajë të burgosur në Burrel 25 vjet, një tjetër të arratisur,… ik moj qërohu! Ke dhe surrat të flasësh me Ismail Kadarenë; lëreni rehat të shkruajë materialin që i duhet për pleniumin!”.
Fillova t’i përgjigjesha se vërtet isha mbesë e kulakut, i cili me pasurinë e tij ndihmoi luftën Nacionalçlirimtare, një dajë i arratisur me emrin Leonidha Gjoni, iku se ligji partizan, me urdhër të Mehmet Shehut (mik familjar i Kadaresë), atë natë do ta pushkatonte, për të vetmen arsye që nuk la të dilte partizane të fejuarën, Eftiqi Zaho. Ndërsa tjetri që ishte në burg, vetëm se i tha një mikut, i cili ishte spiun: Unë në ato kohë përpara bridhja me kalë në këto fusha.

- Si rrodhën ngjarjet në këtë takim të parë në shtëpinë Kadare?

Mbas gjithë këtyre debateve, bie zilja e telefonit dhe i nderuari Ismail më thotë: “Merre pak telefonin se është për ju.” Ishte një farë Neshat Tozaj dhe me një dialekt lab të egërsuar më tha: “Do ikësh andej moj prostitutë, apo të dërgojmë policinë të të nxjerrë përjashta”. O Zot, thashë, çfarë tmerri dhe deri ku arrin kjo kulturë e këtyre njerëzve që mbahen intelektualë të mëdhenj, që në publik ishin aq të respektuar dhe anasjelltas, me mua po silleshin me skenarë të turpshme si harbut, e kriminelë të regjur. Megjithatë, u bëra gati për të dalë kur u hap dera, u vërsulën nja 6 a 7 policë e duke më tërhequr prej krahu me forcë, me ato duar prej hekuri duke më thënë: “Do vish në polici me ne. Je e arrestuar se ke hyrë me zor në shtëpinë e deputetit Kadare”.

“Ore njerëz, a jeni në vete për këto që thoni, ky bashkë me të shoqen më ftuan në shtëpi, ej”. Por dhe mua më hipi gjaku në tru nga dhimbja e krahëve që më tërhiqeshin sikur të isha një kafshë, por as donin t’ia dinin. Me shkelma e grushte më nxorën dhe nëpër shkallë ku më mbeti njëra këpucë ju thashë: “More Ismail Kadare, o kriminel, o mik i Mehmet Shehut e Enver Hoxhës që ke në duar gurin dhe arën.” Njerëzit e komshinjtë si Dritëro Agolli, besoj se e kanë dëgjuar dhe parë nga penxheret gjithë këtë skandal?!
Ismaili më përgjigjej: “Vazhdo, vazhdo të shikosh se ç’do të bëj.” Më mbajtën në rajon të policisë numër 3 gjithë natën, duke më bërë presione: “Ti, një copë shitëse kërkon të bësh krushqi me I. Kadarenë. Po vazhduat do shikosh se ç’do t’ju bëjmë, burg ose internim do të keni. E more vesh.” E bjer ku të dhemb. Në mëngjes më liruan, shkova në shtëpi, u përqafova me fëmijët e mi, të cilët dhe ata tërë natën s`kishin fjetur. Po pas kësaj nate, pasojat erdhën aq të rënda, e tani që po i kujtoj më dridhen duart që po i shkruaj….

Enveri më hoqi dënimin: Nuk ka pse të vuajë nëna

- Dje na treguat për incidentin në shtëpinë e Kadaresë. Çfarë pasojash patët?
Dy ditë pas atij takimi në shtëpinë e Kadaresë më erdhi thirrja për në gjyq, ku akuzohesha se kisha dhunuar banesën e deputetit dhe shkrimtarit të madh. Kadare, do të përdorte kundër nesh jo vetëm emrin, por dhe miqtë e tij me pozitë, duke filluar që nga drejtori i Policisë së Tiranës, Hajredin Shyti, Komiteti i Partisë, e deri tek ministri i Brendshëm, Hekuran Isain, për të përfunduar në majën më të lartë të shtetit shqiptar, tek çifti Hoxha. Akuza që më bëhej ishte ajo e “fyerjes” së deputetit.
Më dënuan me punë korrektore për 11 muaj, duke më mbajtur gjysmën e rrogës. Kadare kishte urdhëruar që të më fusnin në burg, por shpëtimi më erdhi nga një letër që i drejtova Enver Hoxhës. I shkruajta se çfarë po më bënin mua vetëm sepse isha nëna e Renatos, djalit që dashuronte me gjithë zemër vajzën e Kadaresë dhe pas kësaj ai ndërhyri. Duke e parë se ishte një dënim i padrejtë, Enver Hoxha i dha urdhër Aranit Çelës, kryetarit të Gjykatës, dhe ai e uli dënimin në 3 muaj. Kështu u ktheva prapë në punë, në dyqanin ushqimor ku unë punoja. Por Ismail Kadareja nuk u kënaq me kaq. Djalin ma përjashtuan nga shkolla, ndërsa e thërrisnin në polici e në hetuesi herë pas here, duke e sharë edhe para vajzës, të dashurës së tij. E rrihnin në mënyrë të pamëshirshme dhe me fjalët më banale: një këmbë ia vinin në bark me ato këpucë që i mbanin me gozhda, e me këmbën tjetër i binin në kokë, duke e gjakosur. “More rrugaç, do heqësh dorë ti nga kjo vajzë, apo do që të të bëjmë të vdekur”. Vajza e shikonte dhe vetëm qante, duke thënë: “Nuk më vjen më zor, se unë e dua!”.

- Pra dashuria mes dy të rinjve vazhdonte ende edhe pas kësaj situate të rënduar?

Hetuesi “privat” i Kadaresë, Riza Icka, i thoshte gjithnjë vajzës së Ismailit: “Thuaj që Renatua më ka kapur me zor!”. Por ajo nuk e pranonte një gjë të tillë. Ata duheshin aq shumë, sa thurnin ëndrrat e tyre për të ardhmen. Një natë, Renaton e rrahën aq shumë, sa e mbajtën nja 3 ditë në rajon pa ndjenja, e thoshin: “Në qoftë se vdes, do thoni që i ra murit vetë me kokë”. O Zot çfarë ka hequr ky djalë!
Nuk mund ta harroj ditën që djali ruante pas derës së shtëpisë së Kadaresë sepse kujtoi se e rrihnin vajzën, por dëgjoi që ai i bërtiste dhe i thoshte: “Ti nuk ke për ta parë më atë djalë, se ne do t’i internojmë si familje”. Hetuesi Icka, e pa Renaton dhe ata e morën prapë në polici. Duke vazhduar të rrahurat, i thanë se do të na internonin dhe do të na zhduknin. Djali erdhi atë natë në shtëpi dyllë i verdhë dhe me shenja. U mbyll në dhomën poshtë, ku rrinte gjithmonë me të dashurën e vet dhe piu ilaçin e “Flibolit”, që mbanim për mizat. E pashë që u vonua dhe shkova poshtë, por ç’të shihja...? I dilte shkumë nga goja. Erdhi ambulanca dhe e mori. Mendova në ato momente se Renaton nuk do ta shihja më. Ashtu e egërsuar me dashurinë e nënës për djalin, i shkova në shtëpi Kadaresë. I rashë derës dhe më doli Helena dhe hetuesi Rizai: “Ta dish o Ismail Kadare, - i thashë, - më vdes djali sonte, unë po s’ta vura benzinën që të habitet bota!”. Helena më mori pak mënjanë që të më qetësonte. Më tha se dhe ajo kish vrapuar mbas vajzës për ta ndaluar që të hidhej nga taraca. Më shkoi mendja te tragjedia e Shekspirit. E paskan vendosur dhe bërë me fjalë që të dy të vdisnin. “Mos u mërzit, - thoshte Helena, - se ne nuk i kemi bërë gjë Renatos”. Me shumë edukatë, që më dukej shumë falso, më tregoi se vetë ajo, i kishte vajtur në zyrë Hekuran Isait, duke i thënë që të na burgosnin e jo të na internonin. Ç’ironi!

- Si rrodhën ngjarjet deri në internimin tuaj?

Duke qenë se u bë bujë nga kjo ngjarje, Kadareja i shkruajti një letër Nexhmijes dhe Enver Hoxhës, duke denoncuar me shpifjet nga më të ndryshme. Mesa kam marrë vesh shkruhej deri se “kjo familje më shqetëson, se unë dua të përgatitem të shkruaj për në Kongres e nuk mundem të shkruaj për Partinë”, etj, dhe në fund, “kërkoj ndihmë nga ju”. Kështu, ata kaq deshën, sa të thoshte Enveri: “Të shikohet kjo çështje!”
Foto Çami bashkë me Hekuran Isain dhe Manush Myftiun, që në atë kohë firmoste për dëbim-internimet, vendosën të na internojnë me pretendimin se nuk e linim të qetë shkrimtarin e madh Kadare. Në orën 5 të mëngjesit, më datë 26 Prill 1984, e gjithë rrugica u rrethua me policë, me njerëz civilë të hipur në makinë me rimorkio dhe nja 7 a 8 gaza të Ministrisë së Brendshme. Shpejt e shpejt, sikur të ishim si në kohën e skllevërve, na futën në një makinë të madhe me gjithë rimorkio. Në derë hynë tre persona bashkë me kryetarin e Frontit të Lagjes Nr.4. Lexuan urdhrin e internimit për 5 vjet në Kosovë të Lushnjës, ku atje ishte dhe burgu i grave të Shqipërisë. Nga ai tmerr, vajza ime që atëherë ishte 7 vjeçe, akoma dhe sot në gjumë i del një psherëtimë, kurse Renato gjithmonë hesht; nuk do t’i kujtojë më ato tmerre që hoqi. Në internim pamë shumë gjëra, të internuar që kishin dhe 40 vjet. Të gjithë na u afruan më vone, se në fillim kishin frikë; familja e Xhevdet Mustafës, familja e Tefta e Vera Dumes, familja Urani, familja Leka, kunata e Mehmet Shehut dhe familja e Ali Ohrit. Dëshira Ohri, e cila na ndihmoi në mënyrë të jashtëzakonshme, të paktën çdo të shtunë na vinte ujë në zjarr të laheshim, se do të kishim marrë ndonjë sëmundje, pasi një copë kasolle ku na futën; pa ujë, pa banjë e minjtë na vinin natën nga penxherja.

- Patët probleme e Sigurimin gjatë këtyre viteve të internimit?

Mbaj mend një episod kur dy spiunë të Degës së Brendshme të Elbasanit bënë sikur e njihnin Renaton në lice, e sikur iu vinte keq për të. Një ditë i kishin thënë: “Renato, nuk mund të jetohet këtu, e di ç’ke? Hajde me ne, se dhe ne e urrejmë këtë regjim, do shkojmë në Jugosllavi se atje kam një dajë gjeneral në UDB. Po të duash merr dhe mamanë!”, e shumë gënjeshtra të tjera. “Mirë, - u tha Renatua, - po shkoj t’i them mamasë”. Sa hyri, më tha: “Filluan provokimet e më duket se do të na futin në burg”. -Rri brenda, se vete e ua them unë përgjigjen! - Dal dhe nja 50 metra më poshtë, në një rrënjë ulliri po prisnin ata të dy. Gazi i Elbasanit po vinte me nja 2 civile brenda. Fillova duke iu bërtitur e duke iu thënë: “Kush ju ka futur të na provokoni more maskarenj!,- Vazhdova duke u thënë: “Çoni fjalë atij Kadaresë, se nuk na e prish mendjen jo, a morët vesh.”
E çfarë t’i kujtojmë atij internimi të mallkuar! Punonim të 7 ditët e javës pa pushim, që nga mëngjesi në orën 6 e deri në darkë. Renatua, rrëshqiti nga çizmet e llastikut, nga maja e kodrës. U vra në këmbë derisa iu infektua e do t’i bëhej gangrenë sepse nuk e merrnin as ta mjekonin apo ta çonin në spital në Elbasan, por e lanë të vuante. Edhe sot e ka kujtim nga ai internim shenjën që nuk i hiqet kurrë. Njerëzit atje ishin shumë të mirë dhe e ndihmuan me ilaçe popullore. Mbasi bëmë gjysmën e dënimit, i shkrova letër drejtoreshës së ligjeve në Kuvendin Popullor z.Liri Gjoliku, e cila bashkë me Ramiz Alinë na ndihmuan të na lironin. “Ky internim, - tha Ramiz Alia, - është bërë i njëanshëm, sepse familja Kadare dhe familja Rrapi kishin një çështje të përbashkët”. Nuk do të thotë që të gjithë komunistët të ishin të këqij. Unë dhe sot kam respekt për disa që e kanë shikuar çështjen time me drejtësi si, Guro Zeneli, Zef Loka, Jorgo Dhrami apo Drita Xhillari, e shumë të tjerë.
Kur u kthyem nga internimi, menduam se u liruam dhe s’do të kishim më pasoja, por makina e persekutimit, nuk harroi të përgatiste tjetër skenar, një skenar që ishte i fundit për ne e shumë tragjik.

- Çfarë ndodhi pas kësaj ndërhyrjeje të Ramiz Alisë?

Nuk na jepnin shtëpi dhe nuk na bënin pasaportizimin që të rrinim në Tiranë. Vinte policia prapë dhe na vinte afat që të largoheshim. Kadareja, i frikësuar se mos vajza e tij vazhdonte me Renaton, i kurdisi prapaskena bashkë me hetuesin e tij “privat”. Kërkesës sime për të qëndruar në Tiranë, Nexhmije Hoxha, nëpërmjet sekretares, Hejdije Xhango, m’u përgjigj: “Dhe atje njerëz jetojnë, prandaj shkoni prapë atje!”. I zura derën edhe Kryeministrisë dhe me firmën e Adil Çarçanit u ndihmova që të rrinim në Tiranë, por djalit iu mohua e drejta të shkonte në Konservator, se thoshin që nuk i takon, se ka qenë i internuar. Nuk kaloi shumë kohë dhe Renatos ia shpikën një akuzë për ta larguar sërish nga Tirana. Një denoncim se gjoja ai mbante thikë me vete dhe kërcënonte familjen Kadare mjaftoi që djali të mbyllej në Spitalin Psikiatrik të Elbasanit, me kurim të detyruar për një kohë të gjatë. E shkatërruan me doza të larta aloperdoli dhe me elektroshok. Mbase donin t’ia hiqnin kujtesën, që mos të mendonte më për vajzën e Kadaresë. Edhe sot e kësaj dite Renatoja është gjallë, por me çdo ndjenjë të vdekur. Pasojat po i vuaj ende dhe sot me djalin e sëmurë dhe me shtëpinë në Tiranë që ende nuk e marr dot. Shpresoj të paktën që kryeministrit z.Sali Berisha të më ndihmojë me gjyqet që kam në gjykata për kthimin e pronave.

- Në fjalët tuaja ka ende shumë zemërim për Kadarenë. A do ta falnit, pas kaq shumë vitesh?

Ai nuk ka dashur të përballet asnjëherë me mua. Nuk di ç’të them mor bir. A do ta falja?!... Nuk e di...

(Gazeta shqiptare)

[albanur]

Ish kryehetuesi i Tiranës, Dilaver Bengu, flet për çështjen Rrapi e Kadare

"Shoku Foto, konflikti Rrapi-Kadare ka lindur për shkak të dashurisë së Renatos me Gresën dhe kjo dashuri është reciproke prej mëse një viti"

Çami më kishte thirrur për të më thënë se për mua i kishte vajtur një ankesë nga ana e kadareve. Sipas ankesës, unë nuk po e trajtoja siç duhej çështjen e denoncuar prej kadareve, duke mbrojtur pa të drejtë familjen Rrapi. Çami më tha "nderi i kadareve duhet vënë në vend. Renato Rrapi duhet arrestuar". Pasi e dëgjova me vëmendje Sekretarin Çami, i thashë: "Shoku Foto, konflikti Rrapi-Kadare ka lindur për shkak të dashurisë së Renatos me Gresën dhe kjo dashuri është reciproke prej mëse një viti". Shtova se hetuesia nuk bën arrestime të kësaj natyre, pasi nuk ka bazë ligjore për ta bërë këtë.


- Si erdhi te ju çështja Rrapi dhe si e pritët?

Ismail Kadareja ishte ankuar në polici dhe hetuesi për Renato Rrapin, duke e akuzuar ate si një rrugaç, që i prishte qetësinë. Sipas Ismailit, Rrapi e merrte në telefon edhe e shqetësonte. Për të ëmën e Renatos, Janullën, kishte thënë se i kishte fyer e kërcënuar. Opinioni ishte sensibilizuar tashmë, pasi Kadareja ishte njëshi i letrave shqipe. Duhej të korrigjohej njolla që i ishte shkaktuar kësaj familje të madhe. Kështu, mbi bazën e denoncimit të drejtpërdrejtë të shkrimtarit, bazat ligjore ishin të mjaftuesheme për të filluar hetimin e çështjes.

- Ke ngarkuat për t'u marrë me hetimin e kësaj dosjeje?

Çështjen ia besova një hetuesi mjaft objektiv. N. Topjani ishte nga rrethet dhe nuk njihte asnjërën nga palët. Kështu, do te vepronte me paanshmëri gjatë hetimeve. E porosita të mos privilegjonte askend dhe, për çdo kërcënim apo shantazh, të më informonte mua. Ndoshta ato ditë në Tiranë po përgojohej motivi i konfliktit mes familjeve Rrapi-Kadare.

- Çfarë rezultoi nga hetimet?

Hetuesi Topjani punoi me mjaft kujdes dhe me informonte me hollësi për të gjitha faktet e reja që gjente. Vetëm pak kohë pas nisjes së hetimeve, ai erdhi tek unë dhe më tha se midis Gresa Kadaresë dhe Renato Rrapit kishte lidhje dashurie. Ismail Kadareja donte t’i jepte fund kësaj lidhjeje dhe këtu nisi konflikti. Pra, bëhej fjalë për një çështje civile. Shkrimtari i madh po përdorte shtetin për të zgjidhur problemet e tij. Ishte mëse e qartë se nuk kishim të bënim me çështje penale.

- A pati ndërhyrje gjatë hetimit?

Po, mësova nga vartësi im i ngarkuar për të hetuar, se kishte pasur presione për t'i shkuar çështjes me ndjekje penale. Ndërkaq, Elena Kadare kërkonte nga hetuesia ndjekje penale me masë arresti për Renaton dhe Janulla Rrapin.

- Si reaguat ju, pasi mësuat si qëndronin punët?

Pasi u informova nga hetuesi, se Dosja Rrapi nuk kishte të bënte me vepër penale, por për konlikt reciprok, i dhashë urdhër Topjanit që ta pushonte çështjen. Nuk na takonte neve, si organ, të merreshim me gjëra jashtë kompetencës sonë.

- Po nga ana e familjes Rrapi, patët ndonjë ankesë?

Janulla Rrapi erdhi gjatë kësaj periudhe në zyrën time dhe u ankua zyrtarisht. Ajo më bëri të ditur se njëri nga hetuesit e Tiranës, pra, një nga vartësit e mi, informonte Ismailin për ecurinë e hetimeve. Janulla dinte emrin e hetuesit, të cilin ma tha edhe mua. Nuk e kam idenë se nga e kishte marr vesh këtë, por ajo nuk gabohej. Ishte mëse e vertetë hamendja e saj dhe këte unë e vërtetova shumë shpejtë.

- A morët masa ndaj hetuesit, pasi u informuat për këtë?

Çdo pasdite zhvilloja mbledhje me vartësit e mi, për të mësuar të rejat mbi hetimin e dosjeve. Në mbledhjen e asaj dite, pasi pyeta Topjanin për ecurinë e Rrapit dhe pasi ai me informoi shkurtimisht, unë iu drejtova atij me fjalët: "Mos prano asnjë ndërhyrje apo presion në këtë çështje. Të kanë ardhur njerëz konkretë në zyrë për të ndërhyrë, por ti mos prano që të hyjë njeri pa lejen tënde. As kadaretë, megjithë reputacionin e tyre, nuk kanë pse të shkelin tek ty për të fituar privilegje pa të drejtë. Zëri im i lartë, i shoqëruar me diksion, kur thashë këto fjalë, bëri që të nesërmen në mëngjes të merrja një telefonatë.

- Kush ju telefonoi?

Ishte Ministri i Brendshëm, Hekuran Isai. Ai i ra telefonit tim në orën tetë të mëngjesit. Më tha se në mbledhjen e një dite më parë kisha fyer kadaretë. Iu përgjigja duke i thënë se kjo nuk ishte e vërtetë, sepse kisha sqaruar vetëm diçka mbi Çështjen Rrapi. Nuk kisha fyer askend, por vetëm kisha përmendur fakte.

- Dyshuat tek ndokush, që mund të kishte informuar ministrin Isai?

Menjehere e kuptova se për mua kishte raportuar hetuesi, që informonte kadaretë. Kjo nuk ishte shumë e vështirë për t’u marrë vesh, pasi unë e dija tashmë se kush ishte spiuni. Me kërkesën e vetë ministrit, që kërkoi të më takonte, mora hetuesin e çështjes edhe hetuesin spiun, dhe u paraqitëm tek Isai për t’i dhënë një tablo më të qartë të situatës mbi çështjen e bujshme.

- Si rrodhën ngjarjet më tej?

Me të vajtur në zyren e Hekuran Isait, hetuesi N. Topjani, sqaroi gjithçka mbi çështjen. Ai parashtroi para ministrit të gjitha faktet, që perjashtonin penalitetin e ngjarjes. Kështu, ne e hoqëm njëherë e mirë përgjegjësinë mbi Dosjen Rrapi. Ndërkaq, Elena Kadare kishte shkuar tek Ministri i Brendshëm, Hekuran Isai, dhe i kishte thënë se unë isha pozicionuar kundër tyre në gjykim e kësaj historie. Kur Isai më thirri në zyrën e tij, unë ia sqarova sesi qëndronin punët. Ministri, kur mësoi të vërtetën, më tha që të zbatoja vetëm ligjin, pa ia mbajtur anën askujt. Ndër të tjera, Elena i kishte thënë Hekuran Isait, se Janulla Rrapi ishte agjente e rusëve dhe, si ka mundësi, që Bengasi e mbron, duke zbutur luftën e klasave.

- Si reaguat ju, pas këtyre akuzave?

Nuk kisha asnjë dijeni që Janulla Rrapi të ishte agjente e rusëve. Se nga e kishte marrë Elena këtë të dhënë, ishte e çuditshme, por dihej se Ismail Kadareja kishte shumë lidhje me disa oficerë të Sigurimit të Shtetit shqiptar.

- Si reagoi Isai?

Që prej asaj dite, nuk patëm ndonjë telefonatë apo thirrje nga ai. Por, pas Ministrit të Brendshëm, unë u thirra nga Sekretari i Parë i Komitetit të Partisë për Tiranën, Foto Çami.

- Cili ishte qëllimi i këtij takimi?

Çami më kishte thirrur për të më thënë se për mua i kishte vajtur një ankesë nga ana e kadareve. Sipas ankesës, unë nuk po e trajtoja siç duhej çështjen e denoncuar prej kadareve, duke mbrojtur pa të drejtë familjen Rrapi. Çami më tha "nderi i kadareve duhet vënë në vend. Renato Rrapi duhet arrestuar". Pasi e dëgjova me vëmendje Sekretarin Çami, i thashë: "Shoku Foto, konflikti Rrapi-Kadare ka lindur për shkak të dashurisë së Renatos me Gresën dhe kjo dashuri është reciproke prej mëse një viti". Shtova se hetuesia nuk bën arrestime të kësaj natyre, pasi nuk ka bazë ligjore për ta bërë këtë.

- Me kaq u mbyll ky takim?

Jo, Fotoja më kërkoi që unë të bëja edhe veprime të tjera, por nuk do ta përmend kërkesën e tij, pasi nuk dua të cenoj askend. Shkurt, ai këmbënguli në të tijën, por nuk e mora parasysh fare ate, duke ia bërë të qartë se nuk pranoja të shkelja ligjin për askend. Respekti për Foto Çamin nuk më mungonte, se ai kishte nivel të lartë kulturor, por, për rastin konkret, e kundërshtova, duke iu referuar ligjit.

- Si ishin marrëdhëniet e tua me Ismail Kadarenë deri në këtë periudhë?

Nuk kisha inate personale me Kadarenë. Përkundrazi, kisha lexuar veprat e blinduara të tij dhe isha frymëzuar me dashurinë për Partinë dhe Enverin. Romanet “Dimri i vetmisë së madhe” dhe “Koncert në fund të dimrit”, jepnin një figurë të përsosur të Enver Hoxhës. Sigurisht që këtë mendim e trajtoja gjithmonë në funksion të kohës, kur indoktrinimi i shqiptarëve ishte masiv.
E marë nga gazeta “Dita”, 29 qershor 2003

[albanur]

A është e vërtetë deklarata e ish shefit të sigurimit për gjeniun e letrave shqipe?

“Kadareja ka qenë bashkëpunëtor i hershëm i Sigurimit të Shtetit"


Menjëherë pas shpalljes së denimit me vdekje nga gjykata e faktit e kryeqytetit, Zylyftar Ramizi ka dashur të publikojë një dokument që përmban një akuzë tepër të rëndë për shkrimtarin e madh shqiptar Ismail Kadare.

“Kadareja ka qenë bashkëpunëtor i hershëm i Sigurimit të Shtetit" – është thelbi i këtij dokumenti, në të cilin shkruhet edhe pseudonimi i tij, por dhe njerëzit që ai ka denuar me këtë veprimtari. Ndaj Zylyftar Ramizit prej pesë muajsh rëndon akuza e "Krimeve kundër njerëzimit në bashkëpunim", pasi duke qenë me detyrën e shefit të Sigurimit të Shtetit shqiptar nga 1 nëntori 1982 deri në 7-8 korrik 1990, ka propozuar, urdhëruar e zbatuar dëbimin dhe internimin masiv të qytetarëve shqiptarë për shkaqe politike. Nuk dihen ende shkaqet e vërteta që kanë shtyrë Ramizin që të hapë një superdosje, pikerisht para pak minutave në qeli sipas rregullores së burgjeve shqiptare ai të vishte kokoren e vdekjes e të lidhet këmbë e duar, deri në ditën e egzekutimit? Ndoshta ky veprim"inekstremis" i tij, është diktuar nga rethanat e zhvillimit të gjyqit te sapopërfunduar. Vetëm dhjetë ditë më parë shkrimtari më i madh në historinë e letërsisë shqipe, Ismail Kadare, kandidat disa herë për çmimin " Nobel" në letërsi, kishte sulmuar ish shefin e sigurimit. Madje, në intervistën e tij më të fundit dhënë gazetës "Albania", ai kishte përmendur një moment ku në gjyqet e zhvilluara së fundi në gjykatën e Tiranës ndaj ish funksionarëve të lartë komunistë, njëri prej tyre megjithëse në bangon e të akuzuarve, kishte bërë shantazh. Ai kishte cituar, pa i përmendur emrin, një shprehje të Ramizit për një dëshmitar se meqë ai nuk u tregua burrë, "unë do ta them", duke përmendur pas kësaj qenien e Kadaresë si agjent të shërbimeve të huaja. Ka qenë më pas avokati i ish shefit të kundërzbulimit shqiptar, Nasip Naco, që kishte deklaruar për disa organe shtypi se "klienti im denohet pasi ai di disa njerëz që sot kanë pushtet. Është pikërisht presioni i tyre që detyron marrjen e vendimeve të tilla ekstreme për Ramizin. Disa prej funksionarëve të lartë të sotëm kanë qenë bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit" - kishte deklaruar avokati.

“Pseudonimi prej agjenti i Ismail Kadaresë ka qenë “Gjenerali”

Katër faqe letër me shkrimin e tij, të shkruar në qeli me titull - "Për Ismail Kadarenë" – ishin ato faqe me të cilat Zylyftar Ramizi hapi "Dosjen-Bombë". "Kadareja nuk ka qenë nën kontrollin e organeve të Sigurimit të Shtetit, ato që ai ka shkruar në lidhje me këtë çështje nuk janë të vërteta. Ai përkundrazi ka qenë mik i këtyre organeve, pasi ka qenë bashkëpunëtor i tyre. Në informata qe ka dhënë në organet e Sigurimit bashkëpunëtori "Gjenerali", pra, Ismail Kadareja, ka dhënë konsiderata negative për mjaft vepra artistike".

Kadareja ka dhënë konsiderata për Dhimitër Shuteriqin, Kol Jakovën, Petro Markon, Petro Zhein, Anastas Kondon dhe për një bojaxhi, Mustafa Greblleshin, që për mua është emër i pa njohur e dëgjuar (fillimisht shkrimtar, e më pas i denuar nga regjimi komunist). Me kujtohet mire se konsiderata negative ka dhënë për romanin "Stina e armëve" me autor Petro Marko, për romanin "Kur qeshë qyteti" dhe për autorin e saj (Qamil Buxheli)….”

Pas kësaj, ish kryesigurimsi ka vazhduar konsideratat e tij tepër negative për Kadarenë, duke shkruar madje se "fjala e tij në organet e larta udhëheqëse të Partisë e të shtetit ishte apsolute.” Për ta përforcuar këtë, Ramizi shprehet se kështu, një djalë vetëm se u dashurua dhe hyri në marrëdhënie me vajzën e tij, ai ndërhyri në këto organe, ku kërkoi që ai të futej në burg apo të internohej.

“Me të vërtetë familja e këtij djali dhe ky vetë u internuan në vitin 1982 në kundërshtim me të gjitha rregullat e ligjet e asaj kohe. E kjo familje ishte e Janulla Rapit” - ka përfunduar këtë pjesë të rrëfimit të tij. Pas kësaj ish Drejtori i Drejtorisë së Parë të Kundërzbulimit ka vazhduar të tregojë sipas mënyrës së tij, disa hollësi nga jeta e shkrimtarit, ku tregohet se njeriu i letrave ka qene "mik i ngushtë i Enver Hoxhës dhe detaje të tjera që tregojnë lidhjet e tij me strukturat e ish shtetit komunist.”

Nuk dihet ende saktësia e akuzave të tjera të rënda të kreut të Sigurimit ndaj Ismail Kadaresë….Megjithate, gjithçka mbetet e hapur dhe vetëm koha do të jetë treguesja më e qartë e vërtetësisë së akuzave të nxjera nga goja dhe dora e Zylyftar Ramizit.


Kronikë marë nga gazeta "Koha Jonë"
E Shtunë, 25 maj 1996